ĐỐI THOẠI

Việt Phương cuộc đời yêu như vợ của ta ơi

Lê Thiếu Nhơn
3-2-2026
Tiengdan
04/02/2026

Thơ viết về Đảng không ít, nhưng đọng lại không nhiều. Bởi lẽ, đây là đề tài dễ sa vào hô hào sáo rỗng, trượt khỏi giá trị thi ca. Ngay một nhân vật tầm cỡ như nhà thơ Chế Lan Viên cũng không thể hiện được tài năng xuất chúng, qua “Kết nạp Đảng trên quê mẹ” viết năm 1949 và “Nghĩ về Đảng” viết năm 1966.

Thơ viết về Đảng có sức lan tỏa công chúng, vượt trội là nhà thơ Tố Hữu (1920-2002) và nhà thơ Việt Phương (1928 -2017). Mỗi người tạo được một dòng thẩm mỹ riêng, nhà thơ Tố Hữu dạt dào ngợi ca còn nhà thơ Việt Phương cẩn trọng cảnh tỉnh.

Sự nghiệp của nhà thơ Tố Hữu đã được khẳng định trong nhiều luận án văn chương, thậm chí có cả những “nhà Tố Hữu học”. Con đường sáng tác của nhà thơ Việt Phương khiêm tốn hơn. Sinh thời, ông chỉ xuất bản bốn tập thơ “Cửa mở” (1970) “Cửa đã mở” (2008) “Bơ vơ đông đảo” (2009) và “Cỏ dọc đường trần” (2010).

Để dùng vần điệu cảnh tỉnh Đảng, nhà thơ Việt Phương quan niệm: “Thơ trong chiều sâu nỗi đau/ Đời như con tàu rẽ sóng/ Bọt sủi lềnh bềnh mơ mộng/ Đằng xa mở rộng chân trời”. Và ông định nghĩa về Đảng, từ sự khái quát “Đảng là máu, nước mắt, mồ hôi dân nghèo mình tụ lại/ Thành những cánh rừng vùng lên đi, những ruộng đồng bừng lên nói” đến sự cụ thể “Đảng là cái ta làm, hơn cả cái ta theo/ Ta nuôi Đảng bằng lòng ta như dùng than nuôi lửa”.

Tập thơ “Cửa mở” từng gây nhiều hệ lụy cho nhà thơ Việt Phương. Thế nhưng, những câu thơ gần sáu thập niên trước, vẫn còn khắc khoải hôm nay: “Đảng không làm chủ ta mà dạy ta làm chủ/ Đảng của ta khi lịm đi không sống nữa/ Sẽ để lại cuộc đời chỉ còn rực rỡ có tình yêu”.

Nổi tiếng nhất trong vùng thơ cảnh tỉnh Đảng của nhà thơ Việt Phương là bài thơ “Cuộc đời yêu như vợ của ta ơi”. Cả thảy 48 câu, bài thơ “Cuộc đời yêu như vợ của ta ơi” nhìn lại chặng đường từ mùa thu 1945 đến cuối năm 1969: “Một phần tư thế kỷ đã qua đi và bây giờ ta đã biết/ Thế nào là thương yêu thế nào là chém giết/ Ta đã thấy những chỗ lõm chỗ lồi trên mặt trăng sao/ Những vết bùn trên tận đỉnh chín tầng cao”.

Nhiều năm làm thư ký cho Thủ tướng Phạm Văn Đồng, nhà thơ Việt Phương thuộc giới trí thức cung đình thấu hiểu mọi biến động thời cuộc. Quá trình thai nghén tập thơ “Cửa mở”, ông hấp thụ đầy đủ những hỉ nộ tang thương chủ nghĩa xét lại của Khrushchev chống sùng bái cá nhân Stalin ở Liên Xô, lẫn cuộc cách mạng văn hóa do Mao Trạch Đông phát động ở Trung Quốc tạo điền kiện cho “bè lũ bốn tên” đẩy các khai quốc công thần Bành Đức Hoài, Lưu Thiếu Kỳ, Đặng Tiểu Bình, Hạ Long, Đào Chú… vào vòng oan khuất.

Vì vậy, nhà thơ Việt Phương không chỉ báo động: “Ta cứ nghĩ đồng chí rồi thì không ai xấu nữa/ Trong hàng ngũ ta chỉ có chỗ của yêu thương/ Đã chọn đường đi, chẳng ai dừng ở giữa/ Mạc-tư-khoa còn hơn cả thiên đường/ Ta nhất quyết đồng hồ Liên Xô tốt hơn đồng hồ Thuỵ Sĩ/ Hình như đấy là niềm tin, ý chí và tự hào/ Mường tượng rằng trăng Trung Quốc tròn hơn trăng nước Mỹ/ Sự thơ ngây đẹp tuyệt vời và ngờ nghệch làm sao”, mà ông còn ưu tư: “Ta hiểu được những ai đã sai và có thể còn sai/ Và chất người trong ta cộng sản thêm chút nữa/ Trút vỏ thần tượng đi càng lồng lộng con người/ Phía trước, đằng sau, bên ngoài và chính giữa”.

Mùa xuân Bính Ngọ, kỷ nguyên vươn mình đã khởi động, với thiện chí mà nhà thơ Việt Phương từng mong mỏi: “Mở đài địch như mở toang cánh cửa/ Nghe nó chửi ta mà tin ở ngày mai”.

Để ý Đảng càng ngày càng hợp lòng dân, thì mỗi đảng viên cần thấm nhuần những câu thơ cảnh tỉnh của Việt Phương: “Năm xưa ta vô tình tô đẹp cuộc đời để mà tin/ Nay ta càng thêm tin mà không cần tô gì nữa cả/ Quen thuộc rồi mọi bất ngờ kỳ lạ/ Ta đã trả giá đau và ta đã học nhìn/ Ta đã gặp những điều không hề chờ đợi gặp/ Nào đâu phải chỉ là rắn phục giữa vườn hoa/ Những kẻ tốt đến yếu mềm chỉ là đồ giẻ rách/ Rắn còn nằm cuộn khúc giữa lòng ta”.