ĐỐI THOẠI

30 năm sau những hứa hẹn và hiểm họa của Hiệp định sông Mekong năm 1995
Phạm Phan Long, P.E.
20/02/2026
Tiengdan
Tháng 2/2026

Giới thiệu: Ba mươi năm—Thịnh vượng trong hiểm họa

Hiệp định Mekong năm 1995 là nền tảng về sự hợp tác của Campuchia, Lào, Thái Lan và Việt Nam – qua đó các quốc gia thành viên long trọng hứa hẹn sẽ tôn trọng công bằng, không gây tổn hại cho nhau và cùng chung quản lý sông Mekong.

Ủy hội sông Mekong (MRC) là cơ quan được lập ra với nhiệm vụ quản lý, quan trắc kiểm soát dòng nước, chia sẻ dữ liệu, điều hợp tham vấn các dự án trên sông và bảo vệ sự lành mạnh cho lưu vực. Nhân dịp Lễ Kỷ Niệm 30 Năm ngày thành lập, tháng 11 năm 2025, MRC mô tả một thành tích vẻ vang là đã đạt được “Thịnh vượng chung”. Các quan chức MRC nhấn mạnh khả năng cảnh báo lũ lụt, nghiên cứu môi trường, lập quy hoạch phát triển, và cả những nhượng bộ (bất đắc dĩ) của Đối Tác Trung Quốc về việc chia sẻ dữ liệu dòng chảy của Lan Thương giang (Lancang), thượng nguồn sông Mekong trên Vân Nam.

MRC tuyên bố rằng, “làm việc cùng nhau là con đường duy nhất để tiến lên” với “các giải pháp mới” để giữ cho sông Mekong trở thành “dòng sông của sự sống, không phải xung đột“, những lời hứa hùng biện lạc quan quen thuộc này đã vang vọng trong 30 năm. Trên thực tế, sông Mekong đã và đang phải đối diện với “một cái chết bởi cả ngàn vết cắt“—đó là sự suy thoái tích lũy của lưu vực các con đập thủy điện, của cát tặc và lâm tặc, làm chu trình thủy văn biến đổi, cướp đi vai trò điều tiết tự nhiên của Hồ Tonle Sap.

Khi Sông Mekong đứng trước những nguy hại kể trên, MRC chú trọng vào lời nói nhiều hơn hành động cụ thể. Ở bước cao nhất và cuối cùng của Quy chế Thông báo, Tham vấn trước và Thỏa thuận (Procedures for Notification, Prior Consultation and Agreement: PNPCA), Hội Đồng Thành viên Quốc gia – MRC Council Members đàm phán nhưng tệ liệt vì không hề đạt được quyết định hủy bỏ hay thông qua một dự án thủy điện nào suốt 30 năm qua.

Hiệp định Mekong năm 1995 trong dòng thác thủy điện

Trước năm 1995, dòng chính hạ lưu sông Mekong vẫn còn mạnh mẽ nguyên sinh không hề có con đập nào. Hiệp định sông Mekong 1995 thay đổi tình trạng đó. Lào đã xây dựng đập Xayaburi, hoạt động từ năm 2019 và Don Sahong, hoạt động từ năm 2020. Lào đã gặp sự phẫn nộ từ Campuchia và Việt Nam về hai con đập đó vì chúng gây thiệt hại bởi các sinh lộ tự nhiên cho di ngư bị các đập ngăn chặn và trầm tích bị giam giữ lại tại các hồ chứa. Quy trình PNPCA – thông báo trước, tham vấn trước và thỏa thuận mà các dự án có tác động xuyên biên giới phải tuân theo, đã đều bị treo ở giai đoạn thỏa thuận. Lào xem thường phản đối của các nước láng giềng và đã đơn phương tiến hành các dự án thủy điện của mình, ngang nhiên vi phạm tinh thần hiệp định.

Dòng thác thủy điên thượng nguồn trên sông Lan Thương của Trung Quốc sớm dẫn đầu với đập Manwan vào cuối thập niên 1990, và tổng cộng có 12 đập dòng chính vào năm 2025, với tổng công suất của các đập là 32 GW. Từ đó, Bắc Kinh kiểm soát vòi nước ở thượng nguồn, xả hoặc giữ nước theo ý muốn, kiểm soát lũ lụt và giảm bớt hạn hán theo thiết kế, nhưng hoạt động hồ chứa Trung quốc thường gây lũ lụt và hạn hán tự nhiên thêm trầm trọng; thậm chí còn gây ra lũ lụt trong mùa khô và hạn hán trong mùa mưa cho các quốc gia hạ lưu.

Ngoài ra trên các phụ lưu Mekong, ở Việt Nam có 81 đập; Lào có 75 đập. Tổng công suất thủy điện theo kế hoạch của lưu vực Hạ Mekong là 23 GW, với kinh phí đầu tư là $50 tỉ Mỹ kim.

Hình 1: Mạng lưới thủy điện trên Mekong Lancang

Các động lực thúc đẩy khai thác thủy điện Mekong rất nhiều và tàn bạo. Thái Lan và Việt Nam cần điện cho các thành phố đang bùng nổ; Lào bán điện để lấy tiền và khoe mình là Bình Điện của Đông Nam Á (Battery of Southeast Asia). Các công ty Trung Quốc xây dựng, các ngân hàng Thái Lan cho vay, tất cả đều được bảo lãnh của các chính phủ. Đó là một cuộc đua mà không ai chờ đợi đồng thuận – bởi vì chờ đợi có nghĩa là đến sau, thua thiệt. Quy trình PNPCA đã bất lực, chỉ còn là hình thức thông báo.

PNPCA của Xayaburi đã kéo dài trong nhiều năm với các nghiên cứu cho thấy thiệt hại ngư nghiệp lên đến 80% đối với một số loài, nhưng không có thỏa thuận nào đạt được. Quá trình của Don Sahong ngắn hơn, nhưng kết quả như nhau. Chưa hề có một dự án thủy điện nào được thỏa thuận hay bị hủy bỏ bởi Hội đồng sông Mekong (MRC Council Members – Cấp Thứ trưởng). Điều này đưa đến một tiền lệ nguy hiểm: Bảy con đập dòng chính nối đuôi nhau sẽ được Lào quyết tâm thực hiện.

Đánh giá tổng thể chi phí và lợi ích của chuỗi thủy điện hạ lưu sông Mê Kông

Đánh giá kinh tế độc lập do Oxfam công bố, tương tự Nghiên cứu của Hội đồng MRC, kết luận rằng, tác động kinh tế ròng của các đập hạ lưu sông Mê Kông là tiêu cực, với thiệt hại về thủy sản và trầm tích (tổng cộng 17 tỷ Mỹ kim hoặc hơn) lớn hơn doanh thu điện năng. Đối với 11 đập dòng chính được lên kế hoạch, cộng với các nhánh sông, các mối đe dọa đối với hệ sinh thái của lưu vực có thể gây thiệt hại 7 tỷ đô la hàng năm cho các dịch vụ bị mất, vượt xa mức 3-4 tỷ đô la thủy điện.

Trong khi Lào tăng doanh thu, hạ lưu Việt Nam và Campuchia phải đối mặt với gánh nặng không cân xứng, dẫn đến những lời khuyến cáo về các giải pháp thay thế như tích hợp năng lượng mặt trời/ gió và quản lý trầm tích tốt hơn. Các báo cáo gần đây 2024-2025 nhấn mạnh những rủi ro đang diễn ra, thúc giục lập kế hoạch bền vững để giảm thiểu sự mất cân bằng này.

Hồ Tonle Sap: Nhịp điệu thủy văn và khả năng điều tiết tự nhiên bị phá vỡ

Sông Mekong là mạch máu thì Hồ Tonle Sap là trái tim của lưu vực. Mặt hồ này lan rộng lên năm lần vào mùa mưa, tích trữ nước trong mùa lũ; sau đó nó xả nước cung cấp cho đồng bằng qua những tháng khô hạn. Điều 6 của Hiệp định Mekong năm 1995 yêu cầu các nước hợp tác để duy trì  dòng chảy tự nhiên – tối thiểu trong mùa khô và dòng chảy ngược trong mùa mưa. Quy trình duy trì dòng chảy trên dòng chính (PMFM) nêu rõ các ngưỡng tại các trạm như Kratie. Tuy nhiên, không có cơ chế nào ngăn cản các đập ở thượng nguồn giành lấy trước, dự trữ nước xem như nguyên liệu riêng của họ để sản xuất điện.

Một nghiên cứu về Nature Sustainability năm 2025 cho thấy dòng chảy ngược đã giảm 40-50% từ năm 1998 đến năm 2018. Các dự báo đạt mức giảm 60% vào năm 2038 nếu xu hướng được giữ nguyên. Khai thác cát – tràn lan ở Campuchia và Việt Nam – làm sâu lòng sông hơn nữa, cắt giảm trầm tích từng bù đắp xuống đồng bằng. Thủy sản đã lao dốc; một số khu vực báo cáo sản lượng đánh bắt giảm 70% kể từ khi các con đập chặn di cư. Đường bờ biển của châu thổ bị xói mòn, muối xâm nhập và các nông trại gặp khó khăn. Biến đổi khí hậu khuếch đại tất cả – mùa khô hạn hơn, mùa lũ lụt lội hơn – các con đập hoàn toàn bất lực không giúp gì được.

Hình 2: Hồ Tonle Sap hạ lưu toàn bộ 209 hồ chứa thủy điện

Kênh đào Funan Techo: Một thử thách cho Hiệp dinh và tinh thần sông Mekong

Kênh đào Funan Techo của Campuchia là vi phạm táo bạo nhất gần đây. Khởi công vào tháng 8/2024, tuyến đường thủy dài 180 km cắt hai dòng chính này sẽ chuyển nước sông Mekong ra Vịnh Thái Lan vào năm 2028. Việt Nam cảnh báo, nó sẽ làm trầm trọng thêm độ mặn của đồng bằng, cắt trầm tích và ảnh hưởng nặng nề đến ruộng lúa. Các nghiên cứu từ Trung tâm Stimson ước tính rằng dòng chảy mùa khô giảm 20% trong một số đoạn. Campuchia gọi đây là một dự án phụ lưu (nhưng không phải vậy) để tránh tuân thủ quy trình PNPCA, họ chỉ chia sẻ dữ liệu tối thiểu và phớt lờ các yêu cầu của MRC về báo cáo khả thi. MRC đã lưu ý vấn đề này với họ nhưng vẫn không được thỏa mãn. Đây là bất lực của tổ chức, mở cổng các con đập khác mọc lên.

Hình 3: Kênh đào Funan Techo

Thành công và thách thức của Ủy hội sông Mekong

Hiệp định Mekong 1995 đã vô hiệu hóa quyền phủ quyết trong Hiệp định 1975 bằng định nghĩa rằng: “Tham vấn trước không phải là quyền phủ quyết việc sử dụng nước, cũng không phải là quyền đơn phương sử dụng nước của bất kỳ quốc gia ven sông nào mà không tính đến quyền lợi của các quốc gia ven sông khác”. Do đó, việc Lào ngang nhiên coi thường quyền lợi của Campuchia và Việt Nam, và việc Campuchia phớt lờ lợi ích của Việt Nam là những vi phạm pháp lý vào tinh thần và nội dung của Hiệp định.

Thành quả của MRC có nhưng không đáng kể so với mục đích và sứ mạng của nó. MRC vận hành một hệ thống dự báo lũ lụt giúp cứu người, chia sẻ dữ liệu về mực nước và đưa ra chiến lược tích hợp từ năm 2021 đến năm 2030. Kế hoạch mới từ 2026 đến 2030 thúc đẩy thông tin về các con đập theo thời gian thực và mối quan hệ chặt chẽ hơn với Trung Quốc. Tuy nhiên, những công cụ này đã không ngăn chặn tác hại. Họ thường cho các dự án một chiếc áo choàng hợp pháp – các nghiên cứu được đệ trình, tham vấn được tổ chức, sau đó bắt tay luôn vào xây dựng. MRC không có quyền ngăn chặn hoặc trừng phạt. Vi trí thượng nguồn của Trung Quốc vẫn nằm ngoài tầm nhắm, Myanmar cũng vậy. Nếu không có tư cách thành viên và các quy tắc ràng buộc, lời hứa của thỏa thuận về công bằng trên toàn lưu vực là trống rỗng.

Nhận định chung: Nền tảng thiếu sót trong việc quản lý bền vững sông Mekong

Hiệp định Mekong năm 1995 không chỉ là giấy, đó là một cam kết long trọng của Campuchia, Lào, Thái Lan và Việt Nam về việc sử dụng dòng sông một cách công bằng, tránh tổn hại và hợp tác chân thành. Họ đã ký nó với đôi mắt rộng mở, ràng buộc mình với luật pháp quốc tế. Tuy nhiên, ba thập niên sau, tinh thần của hiệp ước đó đã tan vỡ. Các con đập dâng lên mà không có sự đồng thuận, dòng chảy bị chuyển hướng và cảnh báo của hàng xóm bị phớt lờ. Đây không phải là hợp tác, mà là một cuộc đua chuột xé nát sông Mekong.

Các quốc gia Mekong phải ngừng khai thác con sông và bắt đầu thực hiện những gì họ đã hứa. Thỏa thuận yêu cầu sử dụng công bằng và không gây tổn hại đáng kể — nghĩa vụ mà họ bị ràng buộc về mặt pháp lý phải đáp ứng. Lào phải ngừng xây dựng thêm đập dòng chính, [không nên] phớt lờ sự phản đối của Campuchia và Việt Nam. Campuchia thừa nhận rằng kênh đào Funan Techo chuyển nước từ hai kênh sông Mekong chính, trung thành tuân thủ PNPCA và rà soát giảm thiểu tác động xuyên biên giới xuống đồng bằng Việt Nam.

Cả bốn quốc gia cần thực thi quá trình tham vấn như một con đường dẫn đến thỏa thuận, không phải là một con dấu đóng trên mặt giấy. Sự kìm kẹp thượng nguồn của Trung Quốc làm tăng thêm áp lực – các con đập của họ kiểm soát nước và đẩy nợ thông qua các khoản vay. Các nước Mekong phải chống lại cái bẫy đó, từ chối tài trợ cho các dự án xâu chuỗi theo các điều khoản của Bắc Kinh.  Tránh trước những nguy cơ biến hàng xóm thành đối thủ, tranh giành lấy dòng sông. Thay vào đó, nên đoàn kết chống lại sự trôi dạt đối nghịch này. Đặt tinh thần của hiệp ước lên hàng đầu: tôn trọng dòng chảy của Tonle Sap, bảo vệ nghề cá, cứu đồng bằng. Chỉ khi đó họ mới có thể xây dựng bền vững cho lưu vực, gây lại niềm tin và cho thế giới thấy rằng Hiệp định 1995 thực sự quan trọng.

Chịu trách nhiệm với tầm nhìn về tương lai

Các nước Mekong có nguy cơ biến MRC thành một “cửa hàng trò chuyện” (talk shop) ưu tiên đối thoại hơn hành động, khiến sông Mekong, Tonle Sap và người dân phải gánh chịu những cái giá đắt nhất của thực tế đáng buồn này. Đối với những người trên thực địa, khoảng cách giữa hùng biện và thực tế là đau đớn. Ngư dân ở các làng Tonle Sap nhìn thấy lưới trống rỗng. Nông dân đồng bằng nhìn cánh đồng trở nên mặn hơn. “Sự thịnh vượng chung” của MRC nghe giống như một tiếng vang xa xôi khi sinh kế của bạn bị thu hẹp. Những sai sót của thỏa thuận – không có biện pháp trừng phạt, thực thi yếu kém, lỗ hổng dễ dàng – đã biến nó thành một yếu tố tạo điều kiện cho quốc gia giành lấy lợi ích tập thể.

Việc khắc phục nó cần các bước triệt để: Bổ túc điều khoản trọng tài bắt buộc, giới hạn dung tích các hồ chứa thủy điện để bảo vệ nhịp lũ cho Tonle Sap, kiểm soát trầm tích thượng nguồn và thành lập Mekong Fund, một ngân quỹ nhân đạo để bồi thường cho các nạn nhân lũ lụt, hạn hán thiệt hại tài sản dù thiên tai hay nhân tai, sống trong lưu vực sông Mekong. Mekong Fund được tài trợ bởi thuế thu từ thủy điện.

Nếu không thực hiện những khuyến cáo này, MRC vẫn là một diễn đàn chỉ để nói xuông trong khi dòng sông dần dần chết. Ba mươi năm trôi qua, người dân sông Mekong vẫn còn phải chờ đợi sự hợp tác chân thành và thân thiện của 4 quốc gia với ý thức cao nhất của trách nhiệm.

_______

Tác giả: Phạm Phan Long là nguyên Chủ tịch Quỹ Sinh thái Việt và là một kỹ sư, nhà nghiên cứu chuyên nghiệp chuyên về các giải pháp năng lượng và bảo vệ môi trường sông Mekong.