ĐỐI THOẠI

Có thể đặt câu hỏi cho Bộ Công thương

Phạm Thế Anh
7-3-2026
Tiengdan

Ngay sau trưa 7/3 khi Bộ Công thương có văn bản cho phép các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu được tăng giá bán nếu giá cơ sở xăng dầu tăng từ 7% trở lên so với kỳ điều chỉnh trước thì ngay lập tức, không cần đợi đến kỳ điều chỉnh tiếp theo (Thứ 5), giá xăng dầu trong nước đã đồng loạt khởi nghĩa.

Việt Nam hiện tự chủ được gần 3/4 nguồn cung trong nước nhờ hai nhà máy lọc dầu Bình Sơn (> 30%) và Nghi Sơn (>35%). Nguồn đầu vào của Bình Sơn là từ mỏ Bạch Hổ và nhập khẩu từ nhiều nơi, còn của Nghi Sơn chủ yếu là từ Kuwait. Việt Nam cũng là nước xuất khẩu dầu thô. Năm 2022, khi chiến tranh Nga-Ukraine xảy ra và giá dầu thế tăng vọt, dầu thô đóng góp gần 80 nghìn tỷ đồng cho ngân sách nhà nước.

Cấu trúc thị trường kinh doanh xăng dầu trong nước rất tập trung, thiếu cạnh tranh, nhiều rào cản gia nhập. Chỉ riêng hai doanh nghiệp cổ phần nhưng nhà nước chiếm cổ phần chi phối là Petrolimex và PVOil đã chiếm khoảng 70% thị phần. Cộng thêm hai DNNN 100% là Saigon Petro và Mipec thì tổng thị phần là trên 80%.

Bà con có thể đặt câu hỏi tại sao Bộ Công thương cho phép doanh nghiệp tăng giá nhưng lại không yêu cầu giảm giá trong trường hợp giá cơ sở giảm từ 7% trở lên? Tại sao một thị trường mà nhà nước điều tiết sâu như xăng dầu lại không đủ dự trữ giá rẻ để giữ nguyên giá bán cho đủ một tuần mà phải vội tăng giá bán ngay theo giá thế giới? Tại sao các DNNN trong lĩnh vực này lại phải luôn lãi mà không chịu lỗ? Tại sao nhà nước không dùng lợi ích từ việc tăng giá xuất khẩu dầu thô để bù đắp một phần cho giá trong nước,…?

Tất nhiên những câu hỏi này sẽ là không cần thiết trong một thị trường cạnh tranh, không có sự điều tiết hàng tuần của nhà nước vào giá bán.

Bên cạnh đó, cách áp thuế nhập khẩu (10%), tiêu thụ đặc biệt (10%), và VAT (10%) đối với mặt hàng này hiện nay còn có tác dụng khuếch đại tác động của cú sốc thay vì làm giảm nó. Khi giá nhập khẩu và giá bán trong nước tăng vọt, số thuế tuyệt đối mà người tiêu dùng phải trả cũng tăng theo (10% của 15.000 là 1.500 nhưng 10% của 25.000 sẽ là 2.500/lít). Muốn bình ổn giá trong nước và giảm được tác động của các cú sốc từ bên ngoài, các sắc thuế xăng dầu phải được thiết kế sao cho gánh nặng thuế giảm, hoặc ít nhất là không tăng, khi giá cả tăng vọt.

PS: Trước đây tôi có mấy khuyến nghị chính đối với thị trường xăng dầu gồm:

1. Giảm rào cản gia nhập, tăng tính cạnh canh của thị trường.

2. Dùng ngân sách nhà nước (từ nguồn thu từ dầu thô) để trợ cấp giá trong trường hợp gặp các cú sốc như hiện nay.

3. Sử dụng thuế trọn gói cố định (lump sum, ví dụ như 1.000 đồng/lít) hoặc thuế co dãn theo giá (price-elastic, tức là thuế suất giảm khi giá tăng và ngược lại) đối với các mặt hàng xăng dầu.