ĐỐI THOẠI

Bà Nguyễn Thị Loan mong con trai được về nhà lấy vợ, sinh con

Ngô ngọc Trai
6-3-2026
Tiengdan

Một ngày tháng 8 năm 2023 bà Nguyễn Thị Loan mẹ tử tù Hồ Duy Hải đã ra Hà Nội đến gặp luật sư trong bối cảnh dư luận đang nóng về việc công bố quyết định thi hành án đối với tử tù Nguyễn Văn Chưởng.

Ngay khi vừa xuống sân bay bà tìm đến văn phòng luật sư, đây là lần thứ 6 bà đến gặp tôi tại văn phòng ở Hà Nội và một lần tôi đến thăm gia đình bà ở Long An.

Trong khoảng thời gian hai giờ gặp gỡ, vẫn là những câu chuyện đau khổ của người mẹ kêu oan cho con, nhưng bên cạnh đấy lần này chúng tôi bắt đầu nói về những chuyện khi mà Hồ Duy Hải được trả tự do.

Ví như việc Hải nên ở đâu, ở nhà cũ hay là tìm cho nơi ở mới, việc thận trọng trong tiếp xúc và phát ngôn của người thân gia đình nên như thế nào.

Những kế hoạch tương lai đó bà Loan đã nghĩ đến từ lâu, lúc này có thêm tôi đưa ra những góp ý cho kế hoạch, những câu chuyện tương lai đó như dòng nước hy vọng mát lành tưới tắm cho tâm hồn nhiều nỗi sầu héo của bà.

Trong nhiều lần nói chuyện bà Loan thường hay nhắc đến vụ việc ông Hàn Đức Long được minh oan trả tự do và mong ước sao con trai bà cũng được như vậy.

Bà Loan cũng tự trách mình vì đã không tìm đến nhờ tôi sớm hơn, bà xót xa cho con trai bị mất tuổi xuân ở trong chốn lao tù, bà mong luật sư giúp cho Hải sớm được trả tự do để về nhà lấy vợ sinh con, được như thế rồi thì ông trời có bắt bà đi thì bà cũng chịu.

Trong cuốn sách về Hành trình minh oan cho tử tù Hàn Đức Long, chỗ nào đó tôi đã viết rằng, nếu là một luật sư thương mại thì dễ làm giàu nhưng nếu là một luật sư bào chữa hình sự thì sẽ dễ trở thành người thúc đẩy cho cải cách xã hội.

Bởi khi là một luật sư bào chữa tôi đã chứng kiến nhiều nỗi đau, đó có thể là nỗi đau tận cùng của gia đình bị hại mất đi người thân, nỗi đau của gia đình khi con em, chồng vợ mắc phải vòng lao lý, hoặc đó là nỗi đau của người mắc phải vòng oan trái.

Bởi vậy sau khi kết thúc công việc bào chữa của luật sư tại phiên tòa tôi lại dành thời gian nghiên cứu lên tiếng luận bàn về các vấn đề chính sách công, để thúc đẩy thay đổi cải thiện đi môi trường kinh tế xã hội nơi đã sản sinh ra các tội phạm.

Phải tìm ra thủ phạm mới minh oan?

Một điều cần được làm rõ xung quanh vụ án Hồ Duy Hải đó là nhiều người nghĩ rằng phải tìm ra được hung thủ thật sự thì mới mong được minh oan, đây là nhận thức sai nhưng dễ được nhiều người đồng tình.

Là luật sư kêu oan cho tử tù, tôi có đầy đủ kiến thức và kinh nghiệm để giải thích việc thực thi pháp luật, giúp cộng đồng hiểu đúng vấn đề này.

Đầu tiên mọi người có thể hình dung, khi một vụ án mạng xảy ra sẽ có một số người thuộc diện tình nghi điều tra, những người này sẽ bị áp dụng một số biện pháp điều tra được luật định.

Đơn giản thì sẽ bị triệu tập thẩm vấn lấy lời khai và lấy dấu vân tay so sánh, nghiêm trọng hơn thì sẽ bị áp dụng biện pháp ngăn chặn bắt giam giữ. Sau một quá trình thời hạn điều tra theo luật định nếu không chứng minh được người này phạm tội cơ quan tố tụng sẽ phải đình chỉ điều tra đồng nghĩa với việc kết luận họ không phải là thủ phạm.

Nếu trước đó đã bắt giam giữ thì phải trả tự do và bồi thường, đó là quy trình thủ tục tố tụng hình sự mà Việt Nam và các nước đều quy định.

Trong trường hợp nghi phạm được đưa ra tòa xét xử và bị kết án có tội, sau đấy theo những quy trình thủ tục tư pháp ở những cấp xét xử tiếp theo mà hội đồng xét xử đưa ra nhận định đánh giá lại, ví như cấp phúc thẩm thay đổi phán quyết của cấp sơ thẩm.

Hoặc cấp giám đốc thẩm thay đổi những phán quyết của các cấp trước đó, thì khi đó phải trả tự do mình oan và xin lỗi công khai đối với người này, đó là quy trình của tố tụng hiện nay mà ở Việt Nam hay các nước cũng đều thế.

Trong những trường hợp như vậy, khi không đủ cơ sở căn cứ kết tội một người thì phải xác định người ta không có tội.

Bộ luật tố tụng hình sự tại Điều 13 quy định về nguyên tắc suy đoán vô tội rằng “Khi không đủ và không thể làm sáng tỏ căn cứ để buộc tội, kết tội theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định thì cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải kết luận người bị buộc tội không có tội”.

Việc này hoàn toàn không phụ thuộc vào việc đã bắt được thủ phạm đúng hay chưa.

Đó là nguyên lý tư pháp đúng đắn nhưng trong thực tế do ít được phổ biến cho nên nhiều người đã không nhìn ra nguyên tắc này.

Thực tế qua một số vụ án cũng chỉ thấy khi người ta bắt được thủ phạm thực sự thì mới biết rằng người đã bị kết án là oan sai cho nên phải trả tự do và xin lỗi, ví như các vụ án nổi tiếng của các ông Nguyễn Thanh Chấn, Huỳnh Văn Nén mà cộng đồng cũng đã biết.

Nhưng cũng có vụ việc không tìm ra được thủ phạm mà vẫn minh oan ví như vụ án của ông Hàn Đức Long ở Bắc Giang.

Vụ án của tử tù Hàn Đức Long là thuộc trường hợp minh oan trả tự do trong bối cảnh chưa tìm ra được thủ phạm thực sự, trong cuốn sách viết về hành trình minh oan cho tử tù tôi đã chia sẻ rằng vụ án này có ý nghĩa lớn giúp thay đổi quan điểm nhận thức lâu nay rằng cứ phải tìm ra được thủ phạm chính thì mới minh oan cho người bị oan sai.

Đối với vụ án của ông Chấn và ông Nén việc tìm ra thủ phạm đã đem lại sự thỏa mãn về công lý trọn vẹn cho cộng đồng xã hội, nhưng vụ án của ông Long mới mang ý nghĩa quan trọng hơn nhiều cho cộng đồng ở khía cạnh thực thi nguyên tắc pháp lý bảo hộ quyền công dân.

Việc phải tìm ra được thủ phạm đúng không nên tròng vào cổ của những người bị oan sai, họ không nên bị ràng buộc vào thứ trách nhiệm vô cùng khó khăn phức tạp như là việc tìm ra được thủ phạm đúng của vụ án.

Để hình dung ra được mức độ quan trọng của nguyên tắc pháp lý này mọi người hãy thử hình dung bản thân bị dính dáng liên đới điều tra trong một vụ án hình sự mà không hề thực hiện.

Nếu cứ phải chờ đợi người ta tìm ra được thủ phạm thực sự thì mới minh oan được cho mình thì đó là cả một sự bất công và lo lắng khủng khiếp, trong khi mọi người sẽ cảm thấy yên tâm an toàn hơn nhiều nếu như sau quá trình điều tra không chứng minh được mình là thủ phạm thì người ta sẽ phải xác định bản thân là người không phạm tội.

Trong vụ án Bưu điện Cầu Voi, trong hồ sơ đã có bằng chứng cho thấy Hồ Duy Hải không phải thủ phạm. Các chứng cứ đó bao gồm: Kết quả giám định dấu vân tay của Hải không trùng khớp với dấu vân tay của nghi phạm để lại ở hiện trường; Lời khai ban đầu không nhận tội của Hải; Lời khai của các nhân chứng Hồ Văn Bình, Đinh Vũ Thường.

Các chứng cứ này có tính khoa học khách quan, phù hợp với nhau, cùng cho thấy Hồ Duy Hải không phải thủ phạm.

Việc cần làm bây giờ là cơ quan tư pháp có thẩm quyền cần trả tự do cho Hồ Duy Hải mà không phụ thuộc vào việc có tìm ra được thủ phạm hay chưa.