VNTB – Lối tắt để gắn bó hơn? Đặt những câu hỏi có ý nghĩaDavid Robson
05.10.2025 7:06
VNThoibao
(VNTB) – Những câu hỏi thích hợp có thể giúp chúng ta kết nối với người lạ – và tạo ra sự gắn bó chặt chẽ hơn giữa cha mẹ và con cái.
Năm 2024, một nhóm nhà tâm lý học tại Đại học Amsterdam (Hà Lan) đã thử nghiệm một ý tưởng tưởng chừng đơn giản: Liệu việc cha mẹ đặt ra 14 câu hỏi được thiết kế đặc biệt có giúp con cái cảm thấy được yêu thương nhiều hơn không?
Thí nghiệm dựa trên một số hiểu biết tâm lý học đã được chứng minh rõ ràng: như các nhà nghiên cứu chỉ ra trong bài báo của họ, cảm giác được cha mẹ yêu thương được biết là “rất quan trọng đối với sức khỏe và sự hạnh phúc của trẻ em”. Vì thế, tìm ra cách để nuôi dưỡng cảm giác đó có thể mang lại nhiều lợi ích cho gia đình.
Những thí nghiệm trước đây với người lớn của các nhà nghiên cứu khác đã gợi ý rằng việc đặt đúng câu hỏi có thể giúp mọi người cảm thấy gần gũi với nhau hơn. Quá trình này được gọi là “cách kết bạn nhanh”, và đã thu hút sự chú ý toàn cầu bên ngoài giới nghiên cứu sau khi một nhà báo thử áp dụng nó trong một buổi hẹn hò lãng mạn.
Trong hình thức kinh điển, “kết bạn nhanh” bao gồm việc các cặp người lớn đặt cho nhau những câu hỏi sâu sắc, gợi suy ngẫm và mang tính cá nhân, chẳng hạn: “Nếu một quả cầu pha lê có thể nói cho bạn sự thật về chính bản thân bạn, về cuộc đời bạn, về tương lai hoặc bất cứ điều gì khác, bạn muốn biết điều gì?” Điều này khuyến khích người tham gia bộc lộ nhiều hơn về cảm xúc thầm kín, từ đó nuôi dưỡng cảm giác kết nối. Ở người lớn, cách này đã được chứng minh thành công trong nhiều bối cảnh khác nhau. Nhưng liệu nó có hiệu quả với mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái hay không?
Eddie Brummelman, nhà tâm lý học phát triển và xã hội tại Đại học Amsterdam, cùng các đồng nghiệp của ông đã thử nghiệm điều này bằng cách điều chỉnh các câu hỏi trong cách “kết bạn nhanh” để phù hợp với trẻ từ 8 đến 13 tuổi và cha mẹ của chúng. Sau đó, họ để cha mẹ trò chuyện cùng con, với những câu hỏi như:
– Nếu con có thể đi du lịch bất kỳ nơi nào trên thế giới, con muốn đến quốc gia nào? Và tại sao?
– Điều kỳ lạ nhất mà con từng trải qua là gì?
– Lần cuối cùng con cảm thấy cô đơn là khi nào? Điều gì khiến con cảm thấy như vậy?
Sau đó, những đứa trẻ làm một bảng khảo sát đơn giản để đánh giá mức độ chúng cảm thấy được yêu thương và hỗ trợ trước và sau khi trò chuyện với cha mẹ. Các cuộc trò chuyện chỉ kéo dài 9 phút, nhưng kết quả cho thấy điểm số của trẻ tăng đáng kể vào cuối thí nghiệm – điều này gợi ý rằng phương pháp này thực sự giúp tăng cảm giác được yêu thương. Điều tạo nên sự khác biệt không chỉ là việc trò chuyện nói chung: những cuộc nói chuyện vụn vặt, chẳng hạn cha mẹ hỏi về món kem hay bộ phim yêu thích, ít có khả năng tạo ra thay đổi như vậy.
Brummelman cho biết ông thấy một số cuộc trao đổi vô cùng xúc động. “Tôi thật sự nổi da gà”, ông nói. “Chúng thực sự rất, rất ý nghĩa”. Ông phát hiện rằng trong nhiều trường hợp, các gia đình trước đó chưa từng bàn đến những chủ đề như vậy. “Chúng tôi đã chạm đến những điều mà hóa ra con người thường không tự nhiên nói tới
Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, những thông tin được chia sẻ trong các cuộc trò chuyện thân mật thường khuyến khích người cùng nói chuyện cởi mở hơn (Ảnh: Getty Images).Ông cho rằng mọi người – đặc biệt là cha mẹ khi nói chuyện với con – thường tránh né những chủ đề tiêu cực hay đau buồn. Tuy nhiên, những câu hỏi này lại khuyến khích các thành viên trong gia đình bộc lộ nỗi sợ hãi và sự tổn thương của mình. “Thay vì chỉ nói chuyện về giải trí và công việc, cha mẹ và con cái chẳng hạn đã nói về cái chết”, ông nói. “Điều đó khuyến khích họ bàn về những chủ đề thực sự quan trọng”.
Kết quả này phù hợp với những phát hiện trước đây trong nghiên cứu tâm lý về tác động của “tự bộc lộ” (self-disclosure) – tức là việc một người chia sẻ thông tin cá nhân hoặc riêng tư với người khác trong cuộc trò chuyện. Hàng thập niên qua, các nghiên cứu đã phát hiện rằng tự bộc lộ có thể tạo ra cảm giác gần gũi giữa người lạ, sinh viên và đồng nghiệp.
Lối tắt đến sự thân mật?
Nếu điều này nghe có vẻ quen thuộc, có lẽ là nhờ một bài báo của New York Times từng gây sốt, trong đó khám phá vai trò của tự bộc lộ trong hẹn hò với 36 câu hỏi cụ thể. Nhà báo lập luận rằng việc đặt những câu hỏi đó có thể khiến người ta yêu nhau. Nhưng Brummelman cho rằng nguyên tắc này thực ra có thể áp dụng cho bất kỳ cuộc trò chuyện nào, ngay cả khi không nhắc đến những câu hỏi gốc: “Nó giống như một sự thay đổi trong tư duy hơn là một danh sách câu hỏi”.
Nghiên cứu gốc – có tên “Tạo ra sự gần gũi giữa các cá nhân bằng thực nghiệm” và được công bố cuối thập niên 1990 – thậm chí còn không đo lường cảm giác tình yêu lãng mạn của người tham gia. Ngay từ đầu, thủ tục “kết bạn nhanh” được thiết kế để tăng cường sự kết nối xã hội nói chung, như tôi giải thích trong cuốn sách về tình bạn The Laws of Connection (Tạm dịch: Quy luật Kết nối).
Thí nghiệm này do Arthur Aron tại Đại học Stony Brook (New York) khởi xướng. Ông và các đồng nghiệp nghi ngờ rằng cảm giác gần gũi trong bất kỳ cuộc trò chuyện nào sẽ phụ thuộc vào mức độ tự bộc lộ. Để kiểm chứng giả thuyết, họ chuẩn bị hai bộ câu hỏi thảo luận khác nhau: một bộ chung chung, khuyến khích nói chuyện xã giao; bộ kia tập trung vào những khoảnh khắc hay suy nghĩ cá nhân, sâu sắc và mang tính thay đổi.
Người tham gia được chia thành từng cặp và được giao một loạt câu hỏi để thảo luận trong 45 phút. Một nửa số cặp nhận được những câu hỏi xã giao, chẳng hạn:
– Bạn đã ăn mừng Halloween vừa rồi như thế nào?
– Bạn học trung học ở đâu?
– Bạn có nghĩ người thuận tay trái sáng tạo hơn người thuận tay phải không?
– Buổi hòa nhạc cuối cùng bạn xem là gì? Bạn có bao nhiêu album của ban nhạc đó? Bạn đã từng xem họ biểu diễn trước đây chưa? Ở đâu?
Đây đều là những câu hỏi hoàn toàn hợp lý, nhưng không nhất thiết khai thác đời sống nội tâm của ai đó.
Nửa còn lại của nhóm tham gia nhận được những câu hỏi sâu hơn, chẳng hạn:
– Một ngày hoàn hảo với bạn sẽ như thế nào?
– Bạn có linh cảm bí mật nào về cách mình sẽ chết không?
– Điều gì, nếu có, là quá nghiêm trọng để đem ra đùa?
– Ngôi nhà của bạn, nơi chứa mọi thứ bạn sở hữu, bốc cháy. Sau khi cứu người thân và thú cưng, bạn có thời gian quay lại để cứu một món đồ duy nhất. Đó sẽ là gì? Tại sao?
Đây là nhóm “tự bộc lộ cao”, được thiết kế để khuyến khích trò chuyện về những suy nghĩ, cảm xúc và trải nghiệm cá nhân hơn.
Sau 45 phút, những người tham gia được yêu cầu trả lời một loạt câu hỏi để đánh giá họ cảm thấy thân thiết với bạn trò chuyện của mình ở mức nào, theo thang điểm từ một đến bảy. Điểm số sau đó được trung bình để cho ra kết quả cuối cùng.
Từ đó, “thủ tục kết bạn nhanh” ra đời, và tác động của nó đối với sự kết nối xã hội đã được lặp lại trong nhiều nghiên cứu khác.
Trên thang điểm này, những người tham gia nhóm “tự bộc lộ cao” chấm mức độ thân thiết khoảng 4, trong khi nhóm nói chuyện xã giao chỉ khoảng 3. Phát hiện này đặc biệt đáng chú ý khi so sánh các tình bạn mới này với mối quan hệ xã hội sẵn có, nhiều mối quan hệ chỉ đạt mức độ thân thiết tương tự sau nhiều năm quen biết.
“Các đối tượng đánh giá mối quan hệ với bạn trò chuyện chưa đến một giờ của họ thân thiết ngang bằng với mức trung bình trong cuộc đời họ, và trong cuộc đời người khác”, Aron và các đồng nghiệp kết luận. Một khảo sát không chính thức sau bảy tuần cho thấy nhiều người vẫn giữ liên lạc sau thí nghiệm.
Trong bài báo gốc, Aron và đồng nghiệp cảnh báo rằng thủ tục này nên được sử dụng thận trọng, và không nên giả định rằng chỉ cần đi qua danh sách câu hỏi sẽ dẫn đến một tình bạn lâu dài.
“Thủ tục kết bạn nhanh” đã ra đời, và tác động của nó đối với sự gắn kết xã hội đến nay đã được chứng minh trong nhiều nghiên cứu khác. Ví dụ, Susan Sprecher tại Đại học Illinois State (Chú thích người dịch: Trường Đại Học của Tiểu Bang Illinois) gần đây đã thử nghiệm phương pháp này với hơn 100 cặp sinh viên, một số gặp trực tiếp, số khác trò chuyện trực tuyến. “Mọi người cảm thấy gần gũi hơn, bất kể họ giao tiếp qua video hay trực tiếp”, bà nói.
Hiệu ứng opioid
Những tác động này có thể được nhìn thấy ngay trong cơ thể. Cảm giác ấm áp, lâng lâng mà chúng ta có được khi kết nối với người khác xuất phát từ hệ thống opioid trong não (Hệ thống opioid là một hệ thống trong não và cơ thể điều khiển cảm xúc sung sướng, đau và các mối quan hệ xã hội, chú thích người dịch). Đây cũng chính là vùng phản ứng với morphine, nhưng não bộ vốn dĩ đã có “nguồn cung” hóa chất riêng – gọi là endorphin – gắn vào các thụ thể (các tế bào nhận các chất này, chú thích người dịch) này. Khi được kích hoạt, hệ thống opioid tạo ra những cảm giác dễ chịu như hưng phấn, đồng thời mang lại cảm giác gắn bó và kết nối xã hội. Các nghiên cứu trên động vật (không kể người) cho thấy những hoạt động xã hội như vui chơi hay chăm sóc lẫn nhau có thể kích thích sự giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh này, tạo ra một vòng lặp củng cố sự gắn bó ngày càng sâu sắc. Và có vẻ như việc tự bộc lộ cũng mang lại hiệu ứng tương tự.
Khi được kích hoạt, hệ thống opioid tạo ra cảm giác hưng phấn và giúp củng cố sự gắn kết xã hội (Nguồn: Getty Images).Để khám phá mối liên hệ tiềm năng giữa opioid tự nhiên, tự bộc lộ và sự kết nối xã hội ở con người, Kristina Tchalova (Đại học Toronto) và Geoff MacDonald (Đại học McGill) đã cho một nhóm người tham gia uống naltrexone – một loại thuốc ngăn opioid tự nhiên gắn vào thụ thể trong não. Nhóm còn lại được cho dùng giả dược. Sau đó, cả hai nhóm được ghép cặp và thực hiện “quy trình kết bạn nhanh” (fast-friends procedure) – đặt câu hỏi theo danh sách có sẵn.
Kết quả cho thấy, bài tập tạo sự thân thiết này kém hiệu quả hơn ở nhóm có thụ thể opioid bị chặn lại. So với nhóm dùng thuốc giả, những người uống naltrexone thấy khó chia sẻ cảm xúc thân mật hơn trong cuộc trò chuyện và cũng ít tận hưởng trải nghiệm trò chuyện hơn. Những phản ứng sinh lý này giúp giải thích tại sao các cuộc trò chuyện sâu sắc và ý nghĩa lại mang đến cảm giác dễ chịu đến thế – đồng thời làm tăng cường sự gắn bó theo thời gian.
Hàn gắn khoảng cách
Một số nghiên cứu gần đây đã khám phá xem liệu các cuộc trò chuyện theo phương pháp “kết bạn nhanh” có thể tăng cường sự kết nối giữa các nhóm xã hội khác nhau – thậm chí vượt qua cả rào cản khoảng cách vật lý hay không.
Một bài học lớn từ phương pháp này có lẽ đơn giản là chúng ta nên can đảm hơn so với những gì mình nghĩ trong việc đặt những câu hỏi có ý nghĩa.
Chẳng hạn, một nhóm nghiên cứu từ Đại học Hagen (Đức), nơi đào tạo từ xa, đã xem liệu quy trình này có giúp sinh viên kiên trì theo học không – bởi các chương trình học từ xa thường có tỷ lệ bỏ học cao. Các nhà nghiên cứu đã triển khai phiên bản trực tuyến của bài tập cho 855 sinh viên đang theo học ngành tâm lý học.
Đúng như kỳ vọng, “kết bạn nhanh” không chỉ làm tăng cảm giác kết nối xã hội giữa các bạn học trực tuyến, mà còn giúp nhiều sinh viên tiếp tục học đến kỳ thi cuối cùng, thay vì bỏ học giữa chừng. Cảm giác gần gũi này được tìm thấy bất kể sự khác biệt về nhân khẩu học, như tuổi tác hay tình trạng nhập cư.
Tương tự, các nhà khoa học tại Đại học Stony Brook (New York) đã cho thấy quy trình này giúp thúc đẩy sự kết nối xã hội giữa những người có xu hướng tính dục khác nhau. Sau khi cùng trải qua 36 câu hỏi tự bộc lộ với một người đồng tính, những người dị tính thể hiện thái độ ít định kiến hơn trong khảo sát, đồng thời cảm thấy gần gũi hơn với người kia.
Một bài học lớn từ quy trình “kết bạn nhanh” có lẽ là: chúng ta nên can đảm hơn so với những gì mình tưởng. Một nghiên cứu gần đây của Nicholas Epley (Đại học Chicago) và các đồng nghiệp cho thấy mọi người thường ngần ngại tự bộc lộ, vì nghĩ rằng đối phương sẽ không quan tâm đến những gì mình nói. Nhưng nỗi lo này phần lớn là vô căn cứ.
Mở lời trò chuyện
Trong các lớp học trực tuyến, Sprecher thường khuyến khích sinh viên áp dụng phương pháp này với một người quen – “mẹ, bạn cùng phòng, hoặc bạn trai hiện tại của họ” – rồi sau đó báo cáo lại trải nghiệm. “Và những bằng chứng kể lại đó cũng cho thấy mọi người thực sự thích làm điều này”, bà nói. Với một số người, nó thậm chí còn mang lại may mắn trong tình yêu. “Tôi có một người bạn, con gái của anh ấy đã áp dụng phương pháp này ngay trong buổi hẹn hò đầu tiên. Bây giờ họ đã kết hôn”, Sprecher chia sẻ.
Trong giao tiếp hàng ngày, các nhà nghiên cứu gợi ý rằng chúng ta không nhất thiết phải tuân thủ cứng nhắc các câu hỏi cụ thể – mà nên áp dụng nguyên tắc tự bộc lộ (self-disclosure) một cách linh hoạt hơn.
“Hãy nhớ rằng không chỉ có cha mẹ đặt câu hỏi, mà còn nên cho con cái cơ hội hỏi lại, và bạn cũng trả lời một cách chân thật”, Brummelman nói. “Hãy giữ tư thế bình đẳng và tin cậy, và đừng ngại chạm đến những chủ đề có thể gợi lên cảm xúc tiêu cực”.
Đối với những ai chưa chắc chia sẻ như thế nào là vừa đủ và như thế nào là quá nhiều, những câu hỏi trong nghiên cứu của Brummelman và Aron có thể là điểm khởi đầu hữu ích – và có thể dẫn tới cả một đời trò chuyện tốt hơn, gắn kết hơn với người thân.
__________________
Nguồn: BBC
https://www.bbc.com/future/article/20250911-the-shortcut-to-close-bonds-asking-meaningful-questions
No comments:
Post a Comment