ĐỐI THOẠI

VNTB – Vaccine đầu tiên trên thế giới do AI “thiết kế”

Tác giả: James Gallagher
13.06.2026 5:28
VNThoibao

(VNTB) – Mục tiêu của nhóm nghiên cứu là “đi trước một bước”, thậm chí đi sớm hơn để có thể ngăn ngừa trước những đợt bùng phát dịch bệnh mới hoặc các đại dịch trong tương lai.

Các nhà nghiên cứu cho biết trí tuệ nhân tạo (AI) đã được sử dụng để phát triển một loại vaccine được xem là là “mới về bản chất”, với tiềm năng giúp bảo vệ con người trước nhiều loại virus khác nhau và góp phần ngăn ngừa đại dịch trong tương lai.

Nhóm nghiên cứu tại Đại học Cambridge cho biết đây là lần đầu tiên thành phần cốt lõi của một loại vaccine được thiết kế hoàn toàn bằng AI và sau đó được đưa vào thử nghiệm trên người.

Loại vaccine này được thiết kế để ngừa tất cả các loại coronavirus, gồm các biến thể của Covid-19, cũng như những virus hiện đang có ở động vật và có thể trở thành nguồn khởi phát của đại dịch trong tương lai.

Công trình nghiên cứu hiện vẫn đang ở giai đoạn đầu, nhưng nhóm khoa học đã bắt đầu phát triển những loại vaccine riêng biệt có thể ứng phó với bệnh cúm và Ebola.

Vaccine giúp hệ miễn dịch nhận diện tác nhân gây bệnh, qua đó nâng cao khả năng bảo vệ cơ thể trước các bệnh nhiễm trùng.

Tuy nhiên, một số virus có khả năng biến đổi nhanh (đột biến), làm thay đổi các đặc điểm mà hệ miễn dịch dùng để nhận diện, khiến vaccine có thể nhanh chóng trở nên kém hiệu quả. Vì vậy, vaccine Covid-19 và vaccine cúm mùa đông cần được cập nhật thường xuyên.

“Chúng ta luôn chậm hơn”, Giáo sư Jonathan Heeney thuộc Đại học Cambridge nói, đồng thời cho biết mục tiêu của nhóm nghiên cứu là “đi trước một bước”, thậm chí đủ xa để có thể bảo vệ trước những đợt bùng phát dịch bệnh mới hoặc các đại dịch trong tương lai.

 

Vaccine hoạt động như thế nào?

Thông thường, vaccine được thiết kế dựa trên một chủng virus đang lưu hành tại thời điểm đó.

Các nhà nghiên cứu tại Cambridge đã sử dụng các mã di truyền đã được xác định – những chỉ dẫn di truyền quyết định cách virus tồn tại và hoạt động – từ nhiều loại coronavirus được các chương trình giám sát ghi nhận nhằm phát hiện các mối đe dọa virus tiềm tàng.

Các mã gen này đã được phân tích bởi trí tuệ nhân tạo. Từ đó, hệ thống đã thiết kế một “siêu kháng nguyên” có thể huấn luyện hệ thống miễn dịch theo cách tạo ra sự bảo vệ chống lại toàn bộ các nhóm virus – ngay cả khi chúng đột biến hoặc khi một tác nhân gây nhiễm mới lây từ động vật sang người.

Kháng nguyên là thành phần cốt lõi của vaccine, bởi đây là phần giúp hệ miễn dịch ghi nhớ và nhận biết tác nhân gây bệnh, từ đó tạo ra phản ứng miễn dịch khi gặp lại.

Ông Heeney (giáo sư virus học) cho biết đây là lần đầu tiên một kháng nguyên do AI thiết kế được thử nghiệm trên người. Ông nói công nghệ này “gây bất ngờ cho tất cả chúng tôi” và “thật đáng kinh ngạc về những gì chúng ta có thể làm với nó vì lợi ích của nhân loại”.

Ông Heeney nói với BBC News (Chương trình Tin tức của Đài BBC): “Đây là việc phát triển vaccine không chỉ bảo vệ chúng ta trước các virus hiện nay, mà còn bảo vệ chúng ta trước những tác nhân có thể gây ra các đợt bùng phát dịch bệnh hoặc các trận đại dịch tiếp theo.” 

“Đây là một thay đổi mang tính nền tảng trong cách thức chúng ta chuẩn bị cho đại dịch.”

Các thử nghiệm lâm sàng, được thực hiện trên 39 người, nhằm đánh giá xem liệu các loại vắc-xin này có an toàn hay không.

Một nghiên cứu thứ hai với khoảng 200 người tham gia sẽ giúp hiểu rõ hơn về hiệu quả của vắc-xin trong việc huấn luyện hệ thống miễn dịch.

Các kết quả được công bố chi tiết trên Journal of Infection (Tạp chí Nhiễm trùng) cho thấy mức độ đáp ứng miễn dịch (là phản ứng của hệ miễn dịch khi cơ thể phát hiện một tác nhân lạ) còn khiêm tốn, nhưng vẫn đang tạo ra sự phấn khích trong cộng đồng khoa học.

Giáo sư Saul Faust, người tham gia thực hiện một số thử nghiệm tại Đại học Southampton, cho biết thiết kế bằng AI “có tiềm năng rõ ràng” và “rất thú vị”.

Ông nói với BBC: “Điều thực sự thú vị là công nghệ này tốt hơn rất nhiều trong việc thiết kế vắc-xin cho các đại dịch tiềm tàng khi virus đang biến đổi.”

Nhóm nghiên cứu tại Cambridge hiện đang tiến hành nghiên cứu trên động vật đối với vaccine cúm mùa phổ quát, loại vaccine không cần cập nhật hằng năm, cùng với vaccine cúm gia cầm H5N1, trong trường hợp virus hiện đang tàn phá các quần thể chim có thể trở thành đại dịch ở người.

Họ cũng đang nghiên cứu vaccine phòng các bệnh sốt xuất huyết do virus, bao gồm các loài virus Ebola. Đợt bùng phát hiện nay của căn bệnh này tại Cộng hòa Dân chủ Congo do một loài virus hiện chưa có vaccine để phòng ngừa.

Giáo sư Andy Pollard, Giám đốc Nhóm Nghiên cứu Vắc-xin Oxford, dù không tham gia nghiên cứu, nhưng nhận định rằng cách tiếp cận này đang tạo ra những bằng chứng thuyết phục từ các nghiên cứu trên động vật.

Ông nói với BBC News: “Đó là dữ liệu hấp dẫn và mọi người sẽ không thể ngờ rằng họ có thể tạo ra những phản ứng miễn dịch này”.

Theo ông, thử nghiệm thực sự là các nghiên cứu lâm sàng trên người, vì hệ miễn dịch của con người khác biệt đáng kể so với chuột sống trong phòng thí nghiệm, do hệ miễn dịch đã được định hình bởi lịch sử phơi nhiễm với nhiều tác nhân gây bệnh trong suốt nhiều năm.

Ở phạm vi rộng hơn, ông cho rằng trí tuệ nhân tạo sẽ là một “bước ngoặt” trong nghiên cứu vaccine, đồng thời các công cụ AI có tiềm năng dự đoán cách hệ miễn dịch phản ứng với vaccine, giúp quá trình phát triển diễn ra nhanh hơn nhiều và có thể “cứu sống nhiều người”.

Giáo sư Marian Knight, Giám đốc khoa học của Viện Nghiên cứu Sức khỏe và Chăm sóc Quốc gia (Anh), cho biết: “Thành công đáng chú ý của thử nghiệm ‘siêu kháng nguyên’ do trí tuệ nhân tạo thiết kế đánh dấu một bước tiến mang tính bước ngoặt trong khả năng tạo ra sự bảo vệ rộng rãi và bền vững trước các loại virus.”

Bộ trưởng Khoa học Anh Huân Tước Vallance cho biết: “Đây là một câu chuyện thành công nữa của khoa học Anh, đồng thời là ví dụ điển hình cho cách chúng ta có thể kết hợp chuyên môn nghiên cứu với AI để phát triển các phương pháp điều trị mới.

“Với những kết quả tích cực ban đầu từ các thử nghiệm trên người, công trình nghiên cứu này có thể giúp đẩy nhanh quá trình phát triển và triển khai vắc-xin, mang lại lợi ích lâu dài cho người dân trên toàn thế giới.”

____________________

Nguồn:

BBC – ‘World-first’ vaccine designed by artificial intelligence