ĐỐI THOẠI

Điều gì đang gặm nhấm “bộ não của Putin”?

The Atlantic
Tác giả: Simon Shuster
Hnb Trần, biên dịch
6-6-2026
Tiengdan
07/06/2026

Ngay cả tên hiếu chiến hàng đầu của Nga cũng đã cạn kiệt lý lẽ để biện minh cho cuộc xâm lược Ukraine.

Tác giả: Simon Shuster là phóng viên của tạp chí The Atlantic. Ông đưa tin về các cuộc xung đột vũ trang và các chế độ độc tài trong gần hai thập niên qua. Cuốn sách bán chạy nhất của ông, “The Showman”, kể về Zelensky trong cuộc xâm lược Ukraine của Nga. Trước khi gia nhập The Atlantic vào năm 2025, ông từng là phóng viên của tạp chí Time tại New York, Berlin và Moscow.

***

Không có nhà tư tưởng Nga nào nỗ lực hơn Aleksandr Dugin trong việc tìm cách biện minh cho cuộc xâm lược Ukraine. Rất lâu trước khi nó bắt đầu, Dugin đã đưa ra toàn bộ một hệ thống triết học, được gọi là “Chủ Nghĩa Tân Á-Âu”, để giải thích tại sao Nga, quốc gia có diện tích đất liền lớn nhất thế giới, lại cần phải cướp đất của các nước láng giềng và giết hại hàng ngàn người trong quá trình đó.

Sách và bài giảng của ông ta về chủ đề này đã mang lại cho ông biệt danh “Bộ Não của Putin”. Điều đó phóng đại mức độ thân thiết của ông ta với tổng thống Nga. Nhưng quan điểm của ông ta phản ánh tâm trạng của những người ủng hộ chiến tranh ở Moscow, mức độ kiên định của chúng trong việc ủng hộ cuộc xung đột, và cách họ cố gắng biện minh cho nó với chính mình (và mọi người khác).

Xét theo những tuyên bố gần đây nhất của Dugin, họ đã cạn kiệt những câu chuyện thuyết phục để kể. Khi Dugin cố gắng giải thích lý do của cuộc chiến tuần trước cho cô ả Ksenia Sobchak, một người có ảnh hưởng trên mạng xã hội Nga với hàng triệu người theo dõi, ông không thể hiểu nổi. Ngay cả một câu hỏi dễ dàng — “Ngày nay còn gì đáng để chiến đấu nữa?” — cũng dẫn nhà triết học này vào một vòng xoáy vô nghĩa kỳ lạ đến nỗi Sobchak, người từ lâu được đồn là con gái đỡ đầu của Vladimir Putin, không thể nghe mà không bật cười.

Mô tả của Dugin về nước Nga sau chiến tranh nghe có vẻ như hậu tận thế. “Trước hết, đó là hình ảnh về cuộc sống trên đất liền“, ông ta nói. “Đó là một cuộc di cư khổng lồ khỏi các thành phố, một cuộc di cư gần như mang tính tôn giáo, giống như người Do Thái rời khỏi Ai Cập“. Ông tiếp tục nói, các thành phố của Nga sẽ biến thành “những tàn tích tân cổ đại”, và người dân sẽ trở về sống ở vùng nông thôn, liên lạc với nhau thông qua “một mạng lưới internet của các làng quê Nga, bị cô lập và bảo vệ khỏi sự xâm nhập độc hại của kẻ thù”.

Nhà nước Nga thường xuyên đẩy người dân vào những tình huống khó xử kỳ lạ. Theo luật, người Nga bị cấm công khai gọi cuộc chiến là CHIẾN TRANH mà phải là “chiến dịch quân sự đặc biệt”, và Putin đã thúc giục họ tin rằng Ukraine đã khơi mào cuộc chiến. Tuy nhiên, khả năng tự lừa dối của quốc gia cũng có giới hạn, và những diễn biến gần đây cho thấy Putin đã tìm ra giới hạn đó.

Máy bay không người lái của Ukraine hiện đang oanh tạc các mục tiêu công nghiệp trên khắp nước Nga mỗi đêm, làm tê liệt các nhà máy lọc dầu, gây tắc nghẽn hậu cần và buộc các sân bay phải đóng cửa trong nhiều ngày liền. Hơn 1 triệu người Nga đã thiệt mạng hoặc bị thương nặng trong cuộc chiến, một con số quá lớn để có thể che giấu – hầu như mọi gia đình đều bị ảnh hưởng.

Khoảng cách giữa những gì người Nga biết là sự thật về cuộc chiến và những gì Điện Kremlin nói về nó đã trở nên quá lớn đến nỗi ngay cả những kẻ hiếu chiến như Dugin cũng khó lòng thu hẹp được. Thay vào đó, những người theo chủ nghĩa đế quốc Nga lại chuyển sang những SUY NGHĨ LAN MAN và những lời lẽ KÍCH ĐỘNG THÙ HẬN, dường như nhằm mục đích gây hoang mang hơn là thuyết phục.

Trong cuộc phỏng vấn với Sobchak, Dugin nhiều lần gọi môn thể thao lướt sóng là xấu xa và nói rằng những người chơi môn thể thao này nên bị thanh trừng. Ông ta không đưa ra lý do mạch lạc nào. Ông ta cũng bày tỏ sự căm ghét tương tự đối với nhân vật hoạt hình yêu thích của Nga, ‘Cheburashka tai to’, linh vật của đội tuyển Olympic Nga. Không có cơ sở chính trị nào cho những quan điểm như vậy ở Nga hay bất cứ nơi nào khác. Chúng chỉ cho phép Dugin đánh lạc hướng khỏi sự thật rằng ông ta không còn gì để nói, không có cách nào để biện minh cho cuộc chiến mà ông ta đã ủng hộ trong phần lớn sự nghiệp của mình.

“Điều đó cho thấy mọi người đều đã kiệt sức”, Mikhail Zygar, tác giả của một số cuốn sách về giới tinh hoa Nga, gần đây nhất là cuốn Mặt Tối của Trái Đất – The Dark Side of The Earth, nói với tôi. “Không còn ai muốn chiến tranh tiếp diễn, có lẽ ngoại trừ Putin và Dugin”.

Một hoặc hai năm trước, những người Nga giàu có và quyền lực thường ủng hộ chiến tranh, ngay cả trong những cuộc trò chuyện riêng tư, bởi vì họ biết những nguy hiểm khi thua cuộc. “Họ sẽ nói những điều như: Vâng, có lẽ thật tệ khi chúng ta bắt đầu tất cả những điều này, nhưng bây giờ chúng ta không còn lựa chọn nào khác ngoài việc chiến thắng”, Zygar nói. “Không ai nói điều đó nữa. Bây giờ họ chỉ nói rằng chiến tranh đã đi đến ngõ cụt và cần phải chấm dứt”.

Những rạn nứt trong sự đồng thuận của Điện Kremlin trở nên rõ ràng vào mùa xuân này, khi các bước tiến của Nga ở miền đông Ukraine bị đình trệ. Các chỉ huy đã hy sinh hàng chục ngàn binh sĩ mỗi tháng, cả chết và bị thương, mà không giành được bất kỳ lãnh thổ đáng kể nào. Dọc theo mặt trận phía nam, máy bay không người lái của Ukraine bắt đầu phá hủy các đoàn xe quân sự trên con đường chính từ Nga đến Crimea. Kiểm soát con đường cao tốc đó là một trong những thành tựu chính của Nga trong chiến tranh, và giờ đây nó ngổn ngang những mảnh vỡ của những chiếc xe tải chở đầy vũ khí và vật tư cho quân đội Nga. Chính quyền ở Crimea bắt đầu phân phối nhiên liệu theo định mức khi các chuyến hàng từ Nga cạn kiệt.

Sự sỉ nhục tiếp theo từ Ukraine đến vào đầu tháng trước, khi Putin đăng cai tổ chức lễ duyệt binh Ngày Chiến Thắng thường niên. Mối đe dọa từ các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine đã buộc các nhà tổ chức phải thu hẹp quy mô cuộc duyệt binh và cắt giảm nhiều thiết bị quân sự khỏi chương trình. Với sự ủng hộ của Tổng thống Donald Trump, Điện Kremlin đã kêu gọi một lệnh ngừng bắn ngắn hạn để cho phép các hoạt động lễ hội diễn ra. Tổng thống Ukraine Zelensky sau đó đã ban hành sắc lệnh “cho phép” Nga tổ chức cuộc duyệt binh trên Quảng trường Đỏ.

Thỏa thuận ngừng bắn chỉ kéo dài vài ngày. Trong nửa cuối tháng 5, Nga đã tăng cường các cuộc tấn công chống lại Kyiv, phóng hàng chục tên lửa đạn đạo và hàng trăm máy bay không người lái chỉ trong vài giờ vào một số đêm. Ukraine đã trả đũa bằng các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng năng lượng của Nga, một chiến lược mà Zelensky gọi là “các biện pháp trừng phạt tầm xa – long-range sanction”. Trong khi đó, truyền hình nhà nước Nga vẫn tiếp tục phát sóng những luận điểm của Điện Kremlin về lòng dũng cảm của quân đội họ, những điều xấu xa của Ukraine và các đồng minh phương Tây, và chiến thắng sắp tới của Nga.

Nhưng các nền tảng mạng xã hội lại cho thấy một bức tranh ảm đạm hơn nhiều, và tầm ảnh hưởng của chúng hiện nay đã vượt xa cả tin tức truyền hình. Một số người có tầm ảnh hưởng bắt đầu gọi cuộc chiến là một ngõ cụt. Những người khác yêu cầu ngừng bắn để quân đội Nga có thời gian chuẩn bị chiến lược mới. Một video khiếu nại với Putin về tham nhũng và kiểm duyệt đã thu hút hàng chục triệu lượt xem, biến người tạo ra nó, blogger về lối sống Viktoria Bonya, sống ở Monaco, trở thành một gương mặt đối lập bất ngờ với Điện Kremlin. Những nỗ lực của nhà nước nhằm hạn chế truy cập internet chỉ làm sâu sắc thêm sự phẫn nộ của công chúng, đẩy tỷ lệ ủng hộ Putin xuống mức thấp nhất kể từ khi ông ta ra lệnh xâm lược Ukraine vào năm 2022.

“Họ không còn thông điệp mạch lạc nào nữa”, Nina Khrushcheva, người nghiên cứu về tuyên truyền tại trường New School ở New York, nói với tôi. Ông nội của cô, Nikita Khrushchev, từng là lãnh đạo Liên Xô trong hơn một thập kỷ sau cái chết của Stalin vào năm 1953. Trong những năm đó, Điện Kremlin đã sử dụng hệ tư tưởng để biện minh cho tội ác của mình.

“Ai cũng biết các trại Gulag thật khủng khiếp”, Khrushcheva nói. “Nhưng chế độ có thể giải thích điều đó bằng logic về kẻ thù nội bộ, những kẻ phản bội, và những thứ tương tự. GIỜ ĐÂY KHÔNG CÒN LỜI GIẢI THÍCH NÀO. KHÔNG CÓ LOGIC NÀO. KHÔNG CÓ SỰ BIỆN MINH NÀO. CUỘC CHIẾN ĐƠN GIẢN LÀ KHÔNG THỂ ĐỨNG VỮNG TRƯỚC BẤT KỲ SỰ XEM XÉT KỸ LƯỠNG NÀO”.

Ngay cả Dugin, người đã dành hàng thập kỷ để tôn sùng ý tưởng về một “cuộc chiến tranh về nền văn minh” giữa Nga và phương Tây, dường như cũng đang suy nghĩ lại. Cuối tháng trước, ông ta kết thúc một bài đăng nghiêm túc trên mạng xã hội bằng lời cảnh báo rằng Nga có thể thua cuộc chiến. Ông ta viết: “Với giới tinh hoa hiện tại, cơ hội để chúng ta không chỉ để giành chiến thắng mà còn để giữ vững đất nước là vô cùng thấp”.

Những người thuộc cái giới tinh hoa đó đã đến St. Petersburg vài ngày sau đó để tham dự diễn đàn kinh tế thường niên, một cuộc họp của các quan chức cấp cao và các giám đốc điều hành doanh nghiệp mà Putin đã tổ chức tại quê hương của mình trong hai thập kỷ qua. Vào ngày khai mạc, một phi đội máy bay không người lái của Ukraine đã tấn công thành phố, làm hư hại một tàu chiến tại cảng Kronstadt gần đó và gây cháy một kho chứa dầu. Những cột khói dày đặc bao trùm không khí vào sáng thứ Tư khi các đại biểu đến nhận thẻ tham dự.

Tối hôm sau, Zelensky công bố một bức thư ngỏ gửi Putin, tuyên bố rằng máy bay không người lái đã bay hơn 600 dặm để “ghé thăm” diễn đàn. Ông hứa sẽ có thêm các cuộc tấn công vào các thành phố của Nga trừ khi Putin đồng ý ngừng bắn và bắt đầu đàm phán để chấm dứt chiến tranh.

“Chúng ta đều có thể thấy rằng người Nga cuối cùng cũng đang cảm thấy không thoải mái với cái thực tế này”, Zelensky viết. “Họ không thích việc chiến tranh của ông không có hồi kết”. Bức thư kết thúc bằng một lời cảnh báo ngầm: “Đó là một sự thật trong lịch sử Nga mà ông biết rõ: Khi nước Nga mệt mỏi, sự thay đổi sẽ đến”.

Putin và Dugin đã cố gắng hết sức để che giấu sự mệt mỏi đó. Phiên thảo luận khai mạc của diễn đàn có sự tham gia của Dugin và một số người theo đường lối cứng rắn khác, một trong số họ đã nhiệt tình dự đoán rằng Nga sẽ tiếp tục chiến tranh trong hai thế hệ tới. Theo một người tham gia thảo luận khác, “kịch bản tích cực” cho tương lai của Nga sẽ đòi hỏi việc sử dụng vũ khí hạt nhân để phá vỡ thế bế tắc ở Ukraine. Dugin, khi cầm micro, đã nói: “Chúng ta cần một hệ tư tưởng, nếu không nước Nga sẽ sụp đổ!” Ông nhớ lại việc trình bày ý tưởng giành chiến thắng trong chiến tranh cho một nhóm tướng lĩnh Nga gần đây, những người đã nói với ông: “Không! Chúng ta cần một hình ảnh! Một hình ảnh chiến thắng, một hình ảnh về chiến tranh, một hình ảnh về thế giới mà chúng ta muốn xây dựng”.

Trong hơn bốn năm kể từ khi Nga xâm lược Ukraine, những người tạo dựng hình ảnh của Điện Kremlin đã thất bại trong nhiệm vụ cơ bản là giải thích mục đích của cuộc chiến cho công chúng Nga. Putin đã không tiến gần hơn đến mục tiêu đó trong bài phát biểu của mình tại diễn đàn ngày hôm qua. Khi người điều phối hỏi ông về bức thư của Zelensky, Putin nói rằng nó chứa đựng “những yếu tố thô lỗ”. Ông ta từ chối lời đề nghị đàm phán một thỏa thuận để chấm dứt chiến tranh, kêu gọi binh lính Nga tiếp tục chiến đấu bởi vì, như ông nói, “cả nước đang dõi theo các bạn”.

Nhưng các hệ lụy của cuộc chiến, ít nhất là về mặt cô lập của Nga, là điều Putin không thể che giấu. Trước cuộc xâm lược năm 2022, diễn đàn St. Petersburg thường thu hút các nhà lãnh đạo của những quốc gia giàu có và quyền lực nhất thế giới, bao gồm Trung Quốc, Pháp, Đức, Ấn Độ và Nhật Bản. Năm nay, Putin chỉ đứng chung sân khấu với các tổng thống Uzbekistan và Tanzania, những nguyên thủ quốc gia duy nhất đã hạ cố đến tham dự.

Đó không phải là hình ảnh về sức mạnh và tầm ảnh hưởng mà Nga muốn thể hiện. Nhưng trong năm thứ năm của cuộc chiến trường kỳ này của ông ta, dường như đó là điều tốt nhất mà Putin có thể làm được.