ĐỐI THOẠI

VNTB – Ngôn ngữ phản kháng mới của Việt Nam: Biểu tượng cảm xúc ‘Haha’
UCANews
12.06.2026 4:39
VNThoibao

 (VNTB) – Biểu tượng cảm xúc cười cho phép người dùng thể hiện sự bất đồng với chính quyền mà không cần nói một lời nào.

Trang Facebook của chính phủ Việt Nam đăng một quy định mới.

Phần bình luận có vẻ yên ắng. Ít tranh cãi. Ít nhận xét chỉ trích công khai.

Nhưng bên dưới bài đăng, hàng chục nghìn người dùng lại để lại cùng một biểu tượng cảm xúc: Haha.

Không ai cần phải giải thích biểu tượng cảm xúc này có nghĩa là gì. Trong văn hóa mạng của Việt Nam, mọi người đã hiểu được mật mã này.

Tiếng cười này thường không phải là hài hước. Nó có thể có nghĩa là sự không tin tưởng, châm biếm, thất vọng, hoặc sự bất đồng ngầm. Đó là một hình thức biểu đạt nói lên điều gì đó mà về mặt kỹ thuật không nói bất cứ điều gì.

Và ngày càng nhiều, nó phản ánh cách nhiều người Việt Nam đang thích nghi với một môi trường trực tuyến nhạy cảm hơn.

Tại Việt Nam, nơi Facebook vẫn là nền tảng xã hội thống trị của đất nước và là một trong những không gian chính để thảo luận công khai, biểu tượng cảm xúc “Haha” đang phát triển thành một thứ lớn hơn một biểu tượng cảm xúc đơn thuần. Nó đã trở thành một tín hiệu xã hội—một cách tinh tế, rủi ro thấp để tham gia vào các cuộc trò chuyện công khai.

Từ tranh luận trực tuyến đến phản ứng im lặng

Chỉ vài năm trước, văn hóa mạng của Việt Nam trông rất khác.

Facebook tràn ngập những cuộc tranh luận dài dòng, những cuộc chiến bình luận gay gắt, những lời châm biếm chính trị, và những lời chỉ trích được thể hiện qua các tranh châm biếm – meme. Người dùng Việt Nam nổi tiếng là những người thẳng thắn trên mạng, thường thảo luận về các vấn đề xã hội trên mạng xã hội tự do hơn so với các không gian công cộng truyền thống.

Nhưng trong sáu tháng qua, nhiều người dùng cho rằng bầu không khí đã thay đổi.

Chính quyền Việt Nam đã siết chặt việc thực thi luật pháp đối với nội dung trực tuyến bị coi là sai sự thật, gây hiểu lầm, hoặc gây hại đến trật tự công cộng. Mức phạt hành chính cho các vi phạm trực tuyến có thể lên tới 7,5 triệu đồng (285 USD) — gần bằng mức lương trung bình hàng tháng của nhiều người lao động Việt Nam. Đối với nhiều người, đó không phải là một số tiền nhỏ.

Việc người dùng có hiểu đầy đủ các ranh giới pháp lý hay không gần như là không quan trọng. Chính sự không chắc chắn đã tạo ra sự thận trọng. Mọi người xóa bình luận sau khi đăng. Những người khác tránh thảo luận công khai các vấn đề gây tranh cãi. Một số chuyển cuộc trò chuyện sang các nhóm riêng tư hoặc các cuộc trò chuyện được mã hóa. Và nhiều người chỉ đơn giản là phản ứng bằng biểu tượng cảm xúc thay vì bằng lời nói.

Mạng xã hội Việt Nam đang dần chuyển từ văn hóa đối đầu trực tiếp sang văn hóa ngụ ý và gợi mở.

Khi các trang của chính phủ tự nhiên trở nên phổ biến 

Tuy nhiên, câu chuyện không chỉ đơn giản là về kiểm duyệt hay nỗi sợ hãi.

Trong những năm gần đây, nhiều cơ quan chính phủ Việt Nam — đặc biệt là các đơn vị công an địa phương và chính quyền cấp phường — đã trở nên năng động và hiệu quả bất ngờ trên mạng xã hội.

Tại Việt Nam, chính quyền địa phương đóng vai trò rất quan trọng trong đời sống hàng ngày, xử lý mọi thứ từ giấy tờ, quản lý khu phố đến thực thi luật giao thông và đăng ký hộ tịch. Theo truyền thống, giao tiếp giữa các quan chức và công dân thường trang trọng và mang tính hành chính.

Mạng xã hội đã thay đổi động lực đó.

Nhiều trang Facebook và tài khoản TikTok của chính phủ hiện sản xuất các video ngắn giải thích luật giao thông, thủ tục hành chính, hoặc các quy định pháp luật bằng ngôn ngữ đời thường, dễ hiểu. Một số cán bộ tích cực trả lời bình luận và trực tiếp giải đáp thắc mắc của công dân.

Giọng điệu thường gần gũi đến ngạc nhiên.

Đối với nhiều người dùng trẻ tuổi ở Việt Nam, đây có thể là lần đầu tiên thông tin pháp lý trở nên dễ tiếp cận thay vì đáng sợ. Một số trang công cộng đã trở nên phổ biến đáng kể chính xác vì họ giải thích luật bằng sự hài hước, meme, và ngôn ngữ đời thường.

Theo một cách nào đó, mạng xã hội đang giúp các bộ phận của nhà nước Việt Nam xuất hiện nhân văn và dễ gần hơn.

Khi mạng xã hội tạo cảm giác như sự giám sát

Nhưng không phải mọi cơ quan công quyền đều thích nghi tốt như nhau.

Một số quan chức đã phải đối mặt với sự chỉ trích vì sử dụng mạng xã hội không phải như một công cụ giao tiếp mà chủ yếu là một hình thức cảnh báo công khai. Đã có những sự cố gây tranh cãi trong đó thông tin cá nhân hoặc chi tiết gia đình của công dân bị đăng trực tuyến sau các tranh chấp với chính quyền. Trong các trường hợp khác, các trang chính thức nhấn mạnh các khoản phạt hoặc cảnh báo mọi người phải “bình luận phù hợp” trên mạng.

Kết quả là một nghịch lý kỳ lạ.

Phần bình luận có vẻ yên tĩnh và trật tự hơn trước. Nhưng im lặng không nhất thiết có nghĩa là đồng ý. Đôi khi, nó chỉ đơn giản có nghĩa là mọi người không còn cảm thấy thoải mái khi nói chuyện cởi mở.

Trong nhiều xã hội nơi đối đầu trực tiếp tiềm ẩn rủi ro, sự hài hước thường trở thành một cơ chế sinh tồn. Việt Nam có thể đang phát triển phiên bản kỹ thuật số của riêng mình về hiện tượng đó.

Sự trỗi dậy của chính trị biểu tượng cảm xúc

Đó là lý do tại sao phản ứng “Haha” lại quan trọng.

Ở Việt Nam ngày nay, nó không còn đơn thuần có nghĩa là điều gì đó buồn cười. Tùy thuộc vào bối cảnh, nó có thể có nghĩa là: “Tôi không tin điều này,” “Điều này thật vô lý,” hoặc “Tôi không đồng ý, nhưng tôi không muốn nói thẳng ra.”

Một bài đăng của chính phủ có thể nhận được những bình luận tích cực áp đảo nhưng đồng thời lại thu hút hàng chục nghìn phản ứng cười. Chính sự tương phản đó trở thành thông điệp. Nó giống như một hình thức trưng cầu dân ý không chính thức được tiến hành thông qua biểu tượng cảm xúc thay vì lời nói.

Không ai ký tên dưới một lập luận bất đồng công khai. Tuy nhiên, một số lượng lớn người vẫn cùng nhau truyền đạt một tâm trạng chung. Và có lẽ phần thú vị nhất là mọi người đều hiểu ý nghĩa ngay lập tức.

 

Ở Việt Nam, tiếng cười không phải lúc nào cũng có nghĩa là niềm vui

Một phần của hiện tượng này là do văn hóa.

Trong giao tiếp của người Việt Nam, tiếng cười không phải lúc nào cũng báo hiệu sự hạnh phúc. Mọi người cười gượng gạo, cười để tránh xung đột, cười khinh miệt, hoặc cười trong những khoắn khắc khó chịu và bất lực. Phản ứng “Haha” trên Facebook dường như kế thừa logic văn hóa tương tự đó dưới dạng kỹ thuật số. Nó thường ít là một tiếng cười vui vẻ hơn là một nụ cười mỉa mai tập thể.

Trong lịch sử, các xã hội chịu áp lực thường phát triển những cách nói gián tiếp. Công dân Liên Xô dựa vào những câu chuyện cười chính trị. Người dùng internet Trung Quốc trở nên nổi tiếng với các meme mã hóa và trò chơi chữ được thiết kế để vượt qua kiểm duyệt.

Người dùng Việt Nam có thể đang xây dựng phiên bản của riêng họ thông qua các phản ứng và biểu tượng cảm xúc. Và các nền tảng mạng xã hội hiện đại khuếch đại hành vi này một cách tự nhiên.

Facebook và TikTok được thiết kế cho các phản ứng cảm xúc nhanh chóng hơn là các cuộc tranh luận dài dòng. Một phản ứng chỉ mất chưa đầy một giây để để lại. Nó có rủi ro thấp, thỏa mãn về mặt cảm xúc và dễ thấy. Đôi khi, một biểu tượng cảm xúc có thể truyền đạt nhiều hơn toàn bộ một đoạn văn.

Sự im lặng đằng sau biểu tượng cảm xúc

Gần đây, lãnh đạo Việt Nam Tô Lâm đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc lắng nghe ý kiến chính đáng của người dân. Trong thời đại mạng xã hội, thông điệp đó có thể quan trọng hơn bao giờ hết. Bởi vì người Việt Nam chưa ngừng bày tỏ ý kiến. Họ vẫn phản ứng hàng ngày. Ngôn ngữ đơn giản là đã thay đổi.

Và có lẽ bản thân chính quyền cũng đang học cách đọc những phản ứng đó như một loại phản hồi công khai mới. Ở một quốc gia nơi sự bất đồng công khai có thể nhạy cảm, văn hóa biểu tượng cảm xúc có thể đã âm thầm phát triển thành một hệ thống thăm dò ý kiến không chính thức — một hệ thống đo lường tâm lý công chúng mà không cần phải có những tuyên bố rõ ràng.

Điều trớ trêu là mạng xã hội Việt Nam hôm nay có vẻ yên tĩnh hơn so với vài năm trước.

Nhưng bên dưới sự im lặng đó, tiếng cười đã trở nên lớn hơn.

_________________________

Nguồn:

UCANews – Vietnam’s new language of dissent: The ‘Haha’ reaction