ĐỐI THOẠI

VNTB – Hậu Chí Phèo và Dư Luận (Kỳ 15)

Phạm Thành
14.02.2026 3:06
VNThoibao

 

(VNTB) – Tay Chí đã răn dạy rằng, nói sai mà có lợi cho đảng thì cứ nói, phải nói. Nói đúng mà có hại cho đảng thì không được nói, câm miệng lại, hàn miệng lại.

Nhờ thảo luận bản báo cáo trước trung ương làng Vũ Đại và chuyện phiếm dông dài về ba mươi năm xây dựng hợp tác xã nông nghiệp mà chúng tôi ra khỏi con đường nông thôn nhỏ, hẹp, nghiêng ngửa, xộc xệch một cách bình yên.

Đường nhựa êm ả, chiếc xe Von-ga tăng tốc, vụt đi. Gió như lạnh nhiều hơn. Mưa chiều tháng chín cũng đã lác đác bay. Cứ cái tốc độ này, chẳng mấy chốc, chúng tôi sẽ về tới trụ sở. Bỗng cụ lại ra lệnh:

– Rẽ trái. Rẽ trái.

Đã quen với mệnh lệnh bất ngờ, đồng chí lái xe bình tĩnh đạp mạnh phanh, chiếc Von-ga bất ngờ tung đít lên, đột ngột chậm lại, và rẽ trái. Cũng ngay lúc đó, cụ nói như ra lệnh:

– Vào cái thằng cu Thanh này xem lúa má thế nào?

Lại một lần nữa chiếc Von-ga rơi vào cái thế phải rú ga bò đi “hùng dũng”. Khi xe tới giữa cánh đồng lúa, cụ ra lệnh dừng xe lại. Như mọi khi, cụ vội mở cửa xe bước ra trước. Khi người cụ đã đứng thẳng lên, hai tay chống vào mạng hông, mặt vuông góc với cánh đồng, thì chúng tôi mới dám mở cửa bước ra theo. Cùng lúc đó, theo thường lệ, người lái xe bóp còi inh ỏi.

Kỹ sư Hải kể tới đây thì bác Thanh ngắt lời, chen vào:

– Tôi nghe tiếng còi ô tô thì dừng ngay tay lại. Vợ tôi ốm mấy hôm, ngải cứu chườm uống không khỏi, gừng đánh gió, đánh máy cũng không bớt, binisilin tiêm cũng chẳng ăn thua gì. Chiều đó, lại đùng đùng lên cơn sốt. Tôi đang buộc cáng vào xe đạp để đưa vợ lên bệnh viện. Tiếng còi ô tô làm tôi chột dạ. Có lẽ lại cái ông “nhà nông cự phách” của làng đi cơ sở kiểm tra đây. Gớm ghiếc, nhức cả đầu, cả óc. Lần nào cũng hạch sách, căn vặn đủ điều. Lúc đầu tôi còn có phân vân: “Không biết còi gọi bí thư, chủ tịch, hay tôi?”. Một đợt bóp còi inh ỏi nữa lại vang lên. Tôi đếm từng hồi một. “Thôi, đích là gọi cả lũ rồi” .

Tự nhiên bác Thanh chuyển giọng:

– Đồng chí ạ! Cả làng tôi ai cũng thuộc, nếu cái xe Von-ga ấy đến khu, xóm, còi vang đều một lần là gọi bí thư, còi vang đều hai lần là gọi chủ tịch, còi vang đều ba lần là gọi chủ nhiệm hợp tác xã. Còi bóp vang inh ỏi, liên hồi thì là gọi cả lũ. Biết còi gọi cả lũ, tôi bỏ cáng chạy ngay. Tôi chạy vòng xuống ngõ dưới gọi bí thư:

– Cụ Chí đến!

Tôi chạy ngược sang xóm bên, gọi chủ tịch:

– Cụ Chí đến!

Tôi vừa chạy, vừa gọi, vội vàng, hớt hải như xe cứu hỏa đi chữa cháy.

Tôi là người đầu tiên ra tới chỗ cụ Chí. Thấy cụ đang rẽ lúa, bước đi. Giống lúa mới cao ngập nách cụ, lại đang kỳ chắc hạt, chen chúc, đong đưa. Mặt cụ tươi rói, môi mấp máy như cười. Xem chừng cụ hể hả lắm!

Kỹ sư Hải chen vào:

– Khỏi nói hết sự sung sướng của cụ. Cụ đi trong lúa tốt bời bời, tay sờ bông bên này, tay sờ bông bên kia. Lúc lúc lại dùng hai tay dồn cụm chúng lại, cứ như cụ muốn ôm cả ruộng lúa vào lòng như ôm niềm hạnh phúc lớn của cả đời cụ. Vừa rẽ lúa, vừa xăm xăm bước đi, chốc chốc cụ lại khen: “Thằng cha Thanh, khá! Khá!”.

Bác Thanh nghe đoạn chuyện kỹ sư Hải kể, hứng chí quá, lại ngắt lời:

– Khi tới bờ ruộng, tôi vội vàng xắn quần lên, định rẽ lúa bước xuống gần chỗ cụ đang lội. Biết cụ hay ra lệnh ở trên đồng, tôi định lội nhanh lại để lắng nghe chỉ thị của cụ. Tôi vội vàng săn quần lên, và khi tôi sắp bước chân xuống ruộng thì cụ đã vội vàng ngăn lại:

– Thôi! Thôi! Cháu Thanh! Biết cả rồi! Bác biết cả rồi! Khá lắm! Bà con phấn khởi chứ?

Tôi chưa kịp trả lời, cụ lại giả vờ không biết, hỏi:

– Này, giống lúa gì mà tốt thế?

Tôi buột miệng trả lời:

– Dạ thưa cụ! Giống X. đấy ạ.

– Giống gì? – Cụ hỏi lại. Thật tình, lúc đó tôi vẫn chưa nhận ra chuyện gì, thuận mồm trả lời tiếp:

– Dạ thưa! Giống X. đấy ạ.

Đang bước về phía tôi, đang mặt mày tươi rói, bỗng cụ đứng lại, mặt tái dần. Cụ lẩm bẩm:

– X. à? X. à? X. dám phá lưới, hả?

Quả là lúc ấy, tôi có chột dạ, nhưng có chuyện gì, làm cụ bỏ bỏ vui sang giận thì tôi thực không biết có chuyện gì. Thấy cụ đùng đùng nổi giận, tôi còn lúng túng chưa biết phải thưa bẩm với cụ ra sao. Tôi đứng như trời trồng, nhìn cụ bước lên xe Von-ga, tay cụ sầm sầm đóng cửa xe lại. Lái xe rú ga cho xe bò đi. Khi chủ tịch, bí thư chạy đến, thì chiếc xe Von-ga đã đi khá xa rồi. Cả hai bí thư cùng chủ tịch lo sợ, hỏi tôi:

– Ông Thanh. Ông có chuyện gì làm cụ không vừa lòng thế?

Tôi trả lời:

– Tôi không biết.

Thế là, cả ba chúng tôi cãi nhau. Bí thư, chủ tịch đều nhận khuyết điểm về mình. Họ cho rằng, cụ Chí giận là do hai cán bộ chủ chốt đã đến chậm. Họ còn khăng khăng với tôi là họ hiểu cụ Chí lắm. Tôi thưa lại với hai ông, chắc không phải như vậy. Thế là hai ông ấn lỗi cho tôi, cho rằng, tôi có thái độ láo xược nào đó với cụ. Tôi nói, tôi chưa nói lời nào đáng để cụ phải giận. Hai ông cứ gằm măt lại, hỏi đi hỏi lại tôi: “Vậy, tại sao cụ lại đùng đùng bỏ đi?”.

Vừa cãi cọ, ba chúng tôi vừa bước một cách chậm chạp trở về làng. Lúa đang độ chắc xanh tỏa hương ngào ngạt. Sau cùng, chúng tôi không ai nói với ai một lời nào nữa. Cả ba đều chưa hiểu vì sao cụ lại giận, nhưng đều mang nỗi lo âu: Tai họa sắp rơi xuống đầu chúng tôi rồi.

Câu chuyện có lặng đi đôi chút, rồi kỹ sư Hải mới tâm sự thêm:

– Tôi cũng là người có khuyết điểm trong chuyện này. Giá sau đó, tôi quay lại nói với các ông hãy xin lỗi cụ rằng, các ông trả lời nhầm giống lúa thì không nên vạ. Thực tế, các ông cấy giống gì, cụ không cần biết. Nhưng để hài lòng cụ, nhất nhất các ông phải trả lời, ruộng đó là cấy giống lúa 1A, thì êm chuyện. Nhưng thú thật, hồi đó tôi cũng bị lừa. Còn các ông đây vẫn còn thật thà lắm.

Các ông biết không? Hôm đó, sau khi ra tới đường nhựa, chiếc Von-ga phóng một mạch về trụ sở Đảng chính quyền. Khác hẳn lúc trước, cụ chụp hẳn cái mũ cát trắng lên đầu, mắt luôn thẳng nhìn  phía trước, không nghiêng bên này, nghiêng bên kia, không chuyện trò gì với chúng tôi nữa. Tôi và bạn tôi ngồi ở ghế đằng sau, biết cụ đang bực, cũng chẳng dám thưa bẩm gì.

Khi xe về trụ sở, chẳng biết sự sợ hãi xâm chiếm lòng chúng tôi từ lúc nào, mà cả hai đều vội vàng một giọng:

– Báo cáo cụ, chúng nó láo. Chúng nó coi thường nghị quyết của đảng ạ.

Cụ hỏi:

– Phải xử lý thế nào các cháu?

– Thưa cụ, nhất định phải trị ạ. Nó coi thường nghị quyết là nó coi thường Đảng, coi thường cụ ạ.

Ngay lúc đó, ông chánh văn phòng làng đã tiến tới cửa xe, cung kính.

– Cụ đã về ạ. Mời cụ rửa tay, rồi xơi cơm ạ.

Cụ gạt đi, nói:

– Chốc nữa. Ăn uống gì. Bác đang có chuyện tày đình đây.

Ngoái lại phía chúng tôi, cụ ra lệnh:

– Gọi ngay tay thủ trưởng nông nghiệp sang đây. Láo! Mới có dăm ba cái hạt thóc, củ khoai đã thế. Nay, mai ta khoanh đồi, nuôi ngựa, nuôi dê, làm công nghiệp lớn, không nghiêm, làm Chủ nghĩa xã hội thế nào được? Láo! Láo thật!

Ông thủ trưởng nông nghiệp bị kiểm điểm thậm tệ, và buộc phải viết đơn về hưu non ngay tối hôm đó. Còn những ông này? 

Bác Thanh đỡ lời kỹ sư Hải:

– Chúng tôi cũng không chậm hơn mấy ngày. Đang ngày mùa, ngày màng bộn rộn mà chúng tôi phải tập trung toàn Đảng bộ lại, kiểm điểm việc thực hiện nghị quyết của cấp trên. Thật thà, chúng tôi vẫn báo cáo là đã thay giống 1A bằng giống X. Thật tình giống nông nghiệp 1A chỉ được cái ngắn ngày, nhưng năng suất thấp lắm, lại khó làm và đặc biệt gạo lại không ngon. Hơn nữa, mới qua hai vụ cấy thử, giống đã bị thoái hóa. Chúng tôi có đưa ra xã viên bàn bạc chuyện này. Nhưng xã viên không ai chịu cấy. Chúng tôi đành chịu. Đối với nông dân thì chẳng có trời cao đất dày gì hết, cứ  cái gì có lợi là họ kéo theo, làm theo. Chúng tôi nghĩ, chúng tôi làm đúng. Những tưởng báo cáo để cấp trên tham khảo, chứ có ngờ đâu, đó là công trình khoa học nông nghiệp của cụ Chí.

Ông trưởng ban kiểm tra Đảng cấp trên đến thanh tra việc kiểm điểm của chúng tôi. Ông chỉ cho xem qua loa biên bản. Không nói lại với chúng tôi một lời, ông phóng xe đi ngay. Ngày hôm sau, bí thư, chủ tịch cấp trên và một đoàn cán bộ xuống hợp tác xã. Bí thư, chủ tịch cấp trên ra lệnh cho bí thư, chủ tịch cấp dưới tập hợp toàn Đảng bộ lại, công bố: “Cách chức bí thư Đảng ủy, lưu đảng mười tháng. Cách chức chủ tịch, lưu đảng mười tháng. Cách chức chủ nhiệm hợp tác xã, lưu đảng tám tháng. Lý do: cả ba đều không chấp hành nghị quyết của làng. Nông nghiệp 1A đã được quán triệt, tại sao dám để X. phá lưới?”

Hồi đó, tôi uất quá định đi kiện. Nhưng rồi chỉ vài ngày sau đó, chủ tịch, bí thư vừa ký quyết định cách chức tôi, cũng bị bí thư, chủ tịch cấp trên to hơn ra lệnh cách chức với lý do cũng tương tự như tôi, thì còn kiện cái nỗi gì!

Kỹ sư Hải bình luận:

– Không phải chỉ ở địa phương này mới xảy ra chuyện kỷ luật như thế. Ở địa phương khác cũng có, nhưng ít hơn vì các lão ấy khôn hơn. Họ cũng như chúng tôi đều thay giống nông nghiệp 1A bằng giống X. Nhưng để cho cụ Chí vui lòng, họ cứ báo cáo tất cả là giống 1A. Cụ Chí không biết gì về giống lúa, cứ tưởng thật. Nhưng rồi, chính từ ông Thanh đây mà sự thật được phanh phui. Dự định đóng góp cho lịch sử cách mạng giống nông nghiệp một bài học của cụ đã thất bại. Và để răn dạy những người “ăn gian, nói dối”, cụ đã chỉ đạo đảng ra quyết định cách chức một loạt.

Tôi là người cuối cùng bị buộc phải về hưu non. Được hưởng cái ơn huệ cuối cùng đó vì tôi còn phải kỳ cạch viết tiếp báo cáo trước trung ương làng, dài trên năm mươi trang cho cụ Chí.

Tôi ngỏ ý muốn được xem bản báo cáo khoa học giống Nông nghiep 1A phá cửa ải năm tấn đó, nhưng kỹ sư Hải cho biết, hiện nó đang nằm ở viện bảo tàng. Công trình do anh viết, nhưng lại ký tên cụ Chí, nên anh không có quyền rút lại. Hỏi kỹ thêm về một số chi tiết của báo cáo khoa học “Nông nghiệp 1A phá cửa ải năm tấn”, kỹ sư Hải có ý ngượng. Kỹ sư muốn tôi gạt chuyện này đi, vì nó chỉ là báo cáo khoa học theo ý muốn của cụ Chí.

Bác Thanh bình luận:

– Chuyện “Nông nghiệp 1A phá cửa ải năm tấn” xảy ra cũng lâu rồi, nhưng trong dân luận làng Vũ Đại vẫn chưa quên. Bạn bè, rồi bà con nông dân trong làng đến bây giờ vẫn gọi chúng tôi là lớp cán bộ “X. phá lưới”. Đó là món nợ đời của chúng tôi. Trước thì chúng tôi không dám, nay đổi mới rồi, anh là nhà báo, tôi muốn anh làm thế nào để cho hai người và bó lúa trong bức ảnh này rõ lên, rồi đem đến báo Đồng Bào, nhờ họ đính chính lại giúp chúng tôi. Cái bông lúa trên bức ảnh này, không phải là lúa 1A đâu, nó là lúa X. đấy. Lúa 1A, hạt nó tròn, còn đây, hạt nó dài.

Tôi cầm lại từ tay bác Thanh bức ảnh mờ ấy, mà lòng ngổn ngang. Bông lúa X. được chú thích là bông lúa 1A, qua thời gian cất giữ, giờ đã bị ẩm mốc. Cái màu đen của ảnh in trên giấy báo cũng đã phai mờ, nhòe nhoẹt, chỉ có khuôn mặt hai người và nụ cười của họ còn thấy phơn phớt, loang lổ. Bức ảnh đã trở thành kỷ vật lịch sử thiêng liêng, dấu ấn của một thời duyt ý chí tội lỗi. Tôi phân vân. Tôi không dám chắc báo Đồng Bào đã in nhầm, hay cố tình in nhầm nội dung của bức ảnh đó, có dám đình chính lại hay không? Vì tôi biết từ trước đến nay, báo Đồng Bào chưa bao giờ làm chuyện đó.

Tôi ngước đôi mắt kém tin tưởng nhìn hai người. Hai người nông dân chừng như hiểu ra điều đó, vội nói:

– Không phải chúng tôi muốn cầu lợi gì ở bức ảnh này đâu. Cái chính là giúp tay thợ ảnh biết mình nhầm, để khỏi chọn ảnh mang đi dự triển lãm ảnh quốc tế mà người ta cười cho thôi.

Ôi chao! Những người nông dân nhà quê ngàn năm chân chất. Có lẽ vì thế mà những hạt thóc, củ khoai thời nào cũng thơm lừng, ngào ngạt chăng? 

Tôi thưa với hai bác:

– Tôi xin thay mặt cho báo giới nhận lỗi với hai bác. Hai bác muốn đình chính bức ảnh cũng chỉ nhằm sửa sai cho báo chí, kẻo mấy ông nhà báo cung đình lại đem đi triển lãm quốc tế thì quốc thể còn ra thể thống gì nữa.

Ngài chép sử làng Vũ Đại hỏi: 

– Chuyện thật như vậy mà không có báo chí nào dám đăng sao? 

– Không, thưa ngài. Ngài không biết hay sao? Tay Chí đã răn dạy rằng, nói sai mà có lợi cho đảng thì cứ nói, phải nói. Nói đúng mà có hại cho đảng thì không được nói, câm miệng lại, hàn miệng lại. Báo đăng, cái ông “nhà nông cự phách ấy” mà biết được, nghề mất đã đành, có khi còn phải mọt gông trong chốn lao tù, chẳng “thư ký thời đại” nào mà dám liều cho được.

– Quan với quan xử nhau mà như thảo khấu xử nhau, luật pháp của làng để đâu.

– Để ở đâu à? Để ở trong đầu, trong nghị quyết của đảng. Luật cắm ở đó, luật ghi ở đó, oan sai còn dầy, ngài cứ kiên nhẫn mà nghe mà chép đi.

– Vâng, vâng. Tôi vẫn hào hứng nghe và chép theo lời ngài kể đây.

…………………………..

Kỳ 1: Hậu Chí Phèo và Dư Luận     Kỳ 2: Hậu Chí Phèo và Dư Luận     Kỳ 3: Hậu Chí Phèo và Dư Luận

Kỳ 4 :Hậu Chí Phèo và Dư Luận     Kỳ 5: Hậu Chí Phèo và Dư Luận    Kỳ 6:Hậu Chí Phèo và Dư Luận

Kỳ 7: Hậu Chí Phèo và Dư Luận     Kỳ 8: Hậu Chí Phèo và Dư Luận    Kỳ 9: Hậu Chí Phèo và Dư Luận

Kỳ 10: Hậu Chí Phèo và Dư Luận   Kỳ 11: Hậu Chí Phèo và Dư Luận  Kỳ 12: Hậu Chí Phèo và Dư Luận

Kỳ 13: Hậu Chí Phèo và Dư Luận   Kỳ 14: Hậu Chí Phèo và Dư Luận