ĐỐI THOẠI

VNTB – Tô Lâm với quyền lực mới và đang vội vã

Ngân Bình dịch
12.02.2026 5:53
VNThoibao

 (VNTB) – Tô Lâm đã tự vươn lên vị trí cao và đang tận hưởng cuộc sống sung túc. Ông ta đã hứa sẽ đưa Việt Nam Cộng sản trở nên giàu mạnh và có tầm ảnh hưởng lớn.

Tô Lâm đã là lãnh đạo cao nhất của Việt Nam trước Đại Hội Đảng XIV. Nhưng khi đại hội kết thúc vào ngày 23 tháng 1 với việc tích lũy thêm quyền lực, Tô Lâm dường như nhanh chóng nở nụ cười, bắt tay với các đồng chí trong hội trường đỏ rực ở Hà Nội và vội vàng hành động nhiều hơn.

Tại một cuộc họp báo sau khi danh sách Bộ Chính trị mới xác nhận ông sẽ đảm nhiệm hai vai trò là người đứng đầu đảng và chủ tịch nước – một sự phá vỡ thông lệ chia sẻ quyền lực ở Việt Nam – ông là người đầu tiên trong số các quan chức bước vào phòng và là người đầu tiên ngồi xuống. Chiếc ghế gỗ sẫm màu của ông ở giữa lớn hơn nhiều so với những chiếc ghế khác.

“Đại hội này được triệu tập trong một bối cảnh mới, đòi hỏi một tầm nhìn mới”, ông nói với một nhóm phóng viên chủ yếu là nhân viên nhà nước. “Lần này”, ông nói thêm, “điều quan trọng hơn cả là hành động”. Tô Lâm, 68 tuổi, hiện là nhà lãnh đạo quyền lực nhất của Việt Nam trong hàng chục năm, củng cố quyền lực vào thời điểm bước ngoặt của châu Á, khi Washington tập trung vào những vấn đề khác và Bắc Kinh tìm cách thoát khỏi tình trạng trì trệ quốc gia bằng cách thống trị xuất khẩu và trang thiết bị quân sự.

Tô Lâm không giống bất kỳ nhân vật nào từng được nền dân chủ độc đảng này đề cao trước đây: một cựu lãnh đạo công an có bằng tiến sĩ; một nhà cải cách thân doanh nghiệp; một người cha đã ly hôn có bốn con; một người theo chủ nghĩa toàn cầu thích rượu vang hảo hạng và Kenny G ( “huyền thoại saxophone” người Mỹ nổi tiếng thế giới ). Và Tô Lâm vươn lên bằng những phương thức khác thường: không phải thông qua sự thỏa hiệp giữa các cấp bậc và phe phái cao nhất trong đảng cầm quyền, mà bằng cách khẳng định rằng ông có thể đưa Việt Nam trở thành một quốc gia giàu có, phát triển vào năm 2045 – và loại bỏ các đối thủ để xây dựng một khối những người trung thành, những người mang ơn ông.

Tô Lâm  từng giữ chức Bộ trưởng Bộ Công an, từ loại bỏ các ứng cử viên khác trong một chiến dịch chống tham nhũng. Sau đó, Tô Lâm mở rộng tầm ảnh hưởng của mình bằng cách cải tổ chính phủ, hợp nhất 63 tỉnh thành 34 tỉnh và thực thi các quy định của đảng rằng các lãnh đạo tỉnh không thể nắm quyền ở quê của họ, tạo điều kiện cho các đồng minh.

Tô Lâm đã vạch ra tầm nhìn trong các nghị quyết của Bộ Chính trị, trong đó ưu tiên công nghệ (Nghị quyết 57), coi doanh nghiệp tư nhân là động lực thúc đẩy nền kinh tế (Nghị quyết 68), tuyên bố rằng luật pháp Việt Nam phải phục vụ doanh nghiệp chứ không phải kiểm soát doanh nghiệp (Nghị quyết 66), và đẩy chính sách đối ngoại tiến xa hơn theo hướng “hội nhập quốc tế” chủ động (Nghị quyết 59).

Chúng được xem là những cuộc cải cách quan trọng nhất kể từ khi Việt Nam mở cửa kinh tế vào những năm 1980 – nếu được thực hiện. Những người chỉ trích Tô Lâm lo ngại phong cách của ông gần giống với chủ nghĩa thân hữu độc đoán, lưu ý rằng ông nhanh chóng bắt giữ những người chỉ trích và đã ưu ái các tập đoàn có quan hệ chính trị nhưng năng suất thấp hoặc nợ cao do xây dựng quá nhiều nhà ở mà ít người có khả năng mua được.

Với việc cánh cửa thương mại tự do đang khép lại dưới sự bảo hộ mạnh mẽ của Mỹ và trợ cấp xuất khẩu của Trung Quốc, thời gian của Tô Lâm đang cạn dần. Ông nói rằng các kế hoạch hành động sẽ được đưa ra, kèm theo thời hạn.

“Ông ấy đang cố tạo ra sự hứng khởi,” ông Tường Vũ, giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Mỹ-Việt Nam tại Đại học Oregon, nhận định, “và giành lấy càng nhiều quyền lực càng tốt trong quá trình này.”

Đầy bất ngờ

Tô Lâm là ai, Tô Lâm  thực sự muốn gì, và Tô Lâm sẽ làm gì nếu không đạt được điều đó?

Từ thời của Hồ Chí Minh những năm 1940, các nhà lãnh đạo Việt Nam hầu như không bao giờ đồng ý trả lời phỏng vấn truyền thông không có kịch bản. Bài viết này dựa trên các cuộc trò chuyện với hàng chục quan chức, giám đốc điều hành doanh nghiệp và nhà ngoại giao, cùng với việc xem xét các bài viết và bài phát biểu của Tô Lâm. Nhiều người có kinh nghiệm với Tô Lâm đã yêu cầu giấu tên để có thể nói chuyện thoải mái về một nhà lãnh đạo mà sự nghiệp được định hình bởi việc kiểm soát bất đồng chính kiến, và ông ấy đã không trả lời nhiều yêu cầu phỏng vấn từ tờ The New York Times.

Tô  Lâm hiện được biết đến là người không giáo điều cũng không lôi cuốn. Tô Lâm có sức lôi cuốn trong nhóm nhỏ, sẵn sàng chấp nhận rủi ro lớn trong khi vẫn giữ kín ý định thực sự của mình.

Tô Lâm sinh năm 1957, tại Xuân Cầu – một ngôi làng cổ ven sông ở tỉnh Hưng Yên, trong một gia đình cách mạng cộng sản. Gia đình ông đông con và nghèo, sống trong một ngôi nhà tranh như hầu hết các gia đình khác.

Những người hàng xóm thời trẻ của Tô Lâm kể rằng người ta thường thấy ông trên con đường làng lát gạch nghiêng có tuổi đời hàng thế kỷ, đi ra ruộng lúa để bắt cua, ốc, cá và cả chuột về ăn.

Tô Lâm được nhớ đến là người hòa đồng và chăm chỉ học tập, nhưng không phải là học sinh giỏi nhất làng.

Cha ông, Đại tá Tô Quyền, tham gia chiến đấu ở miền Nam Việt Nam, làm sĩ quan công an cho lực lượng kháng chiến Cộng sản, trước khi trở thành trưởng ty công an tỉnh ở quê nhà. Ông Tô Quyền không phải là quan chức cấp cao, nhưng khi Tô Lâm nhập học vào học viện chính phủ năm 1974, nơi đào tạo chính cho lãnh đạo công an, ông đã đến với một di sản cần phải gìn giữ.

“Tô Lâm là một trong những ‘hoàng tử đỏ’”, ông Vũ nói. “Vì vậy, ông ấy có tham vọng hơn nhiều.”

Các quan chức công an nhà nước, yêu cầu giấu tên, gọi sự thăng tiến của Tô Lâm là không hề tất yếu. Họ cho biết, trong suốt những năm 1980 và 1990, Tô Lâm đã phải hết sức cố gắng phấn đấu.

Kỹ năng nghiệp vụ của Tô Lâm yếu hơn so với những đồng nghiệp giỏi giang. Tô Lâm bù đắp điều đó bằng cách xây dựng các mối quan hệ, đặc biệt là với cấp trên. Vì vậy có chuyện đùa rằng Tô Lâm ở nhà sếp nhiều hơn ở nhà mình.

Tô Lâm mở rộng mạng lưới quan hệ một phần thông qua các khóa đào tạo chính trị,  lấy bằng Tiến sĩ luật tại Việt Nam. Tô Lâm cũng được hưởng lợi từ việc Bộ Công an liên tục tái cấu trúc khi Việt Nam đối mặt với tăng trưởng nhanh chóng và phát triển internet.

Sự từng trải và sở thích hưởng thụ cuộc sống, điều đầu tiên mà những người phương Tây biết ông thường nhắc đến, được hình thành qua công việc và hôn nhân.

Vào cuối những năm 1990, Tô Lâm ly dị người vợ đầu, một người phụ nữ ông quen biết từ quê nhà, và kết hôn với Ngô Phương Lý, một nhà sản xuất truyền hình kiêm họa sĩ xuất thân từ một gia đình nghệ thuật nổi tiếng.

Năm 2008, Tô Lâm là một trong 11 phó giám đốc của Tổng cục I, mật danh A11 – một đơn vị quan trọng đối với công an quốc gia. Cấp trên của Tô Lâm chỉ hơn ông một tuổi, được coi là có năng lực nghiệp vụ cao hơn. Đảng lúc đó quy định chỉ được phép có hai con, trong khi ông Lâm có tới bốn người: một con trai và một con gái với người vợ đầu, và hai con gái nữa với người vợ thứ hai.

Trong thời gian này, ông thường một mình đến phòng hòa nhạc của Học viện Âm nhạc Quốc gia để nghe các buổi biểu diễn của sinh viên. Công việc của ông tại A11 cũng giúp ông thường xuyên tiếp xúc với các quan chức nước ngoài, và vào tháng 8 năm 2010, ông đã trở thành Thứ trưởng Bộ Công an, phụ trách các công việc như tháp tùng các chuyến công du nước ngoài của các lãnh đạo cấp cao.

Các nhà ngoại giao đương nhiệm và cựu nhà ngoại giao mô tả các cuộc thảo luận của họ với Tô Lâm trong những năm này là rất sâu rộng. Hiểu tiếng Anh nhiều hơn khả năng nói, Tô Lâm có phong thái ôn hòa – khi bị thúc ép, ông thường tránh trả lời cộc lốc bằng câu “không”, mà chỉ ám chỉ “có thể” bằng một tiếng “ừm, ừm”. Tô Lâm cũng cho rằng Việt Nam nên mở cửa với thế giới, đặc biệt là với Hoa Kỳ.

Tom Vallely, cựu giám đốc Chương trình Việt Nam tại Viện Phát triển Quốc tế Harvard, cho biết Tô Lâm đã đảm bảo rằng loạt phim tài liệu năm 2017 của Ken Burns về Chiến tranh Việt Nam có thể được chiếu trong nước mà không bị kiểm duyệt. Ted Osius, Đại sứ Mỹ tại Việt Nam từ năm 2014 đến 2017, nhớ lại sự ngạc nhiên khi Tô Lâm đề cập đến vấn đề thương mại trong lần gặp đầu tiên tại Hà Nội, và trong nhiều cuộc gặp sau đó.

“Tô Lâm không chỉ đơn thuần là một công an,” ông Osius, hiện đang kinh doanh và giảng dạy tại Thành phố Hồ Chí Minh, cho biết.

Tô Lâm là đệ tử của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng, một người miền Nam đã đưa Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2006. Nguyễn Tấn Dũng và Tô Lâm  đã thúc đẩy Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) của Tổng thống Barack Obama — một hiệp định thương mại tự do, bị Tổng thống Trump bác bỏ năm 2017, được thiết kế để giúp đảm bảo vị thế của Hoa Kỳ trong khu vực.

Tô Lâm cũng rất thích thảo luận về lịch sử. Tô Lâm thường nhắc đến các vị tướng Việt Nam, như Ngô Quyền (938), Lê Đại Hành(981) và Trần Hưng Đạo (1288) đã chống lại âm mưu thống trị Việt Nam của Trung Quốc và Mông Cổ bằng chiến thuật bí mật dụ địch vào bẫy, rồi đánh bại kẻ thù bằng những cọc sắt đóng sâu dưới sông Bạch Đằng.

Những cọc gỗ khổng lồ bị che khuất khi thủy triều dâng cao. Khi nước rút, các tàu chiến hạng nặng của Trung Quốc tự đâm vào cọc gỗ  và chìm xuống sông.

“Tô Lâm rất hiểu ý tưởng này,” ông Osius nói. “Dùng sức mạnh của kẻ thù để chống lại chúng.”

“Đốt lò”

Năm 2016, Tô Lâm tiếp quản Bộ Công an trong một cuộc cải tổ đảng. Nguyễn Tấn Dũng từ chức – nỗ lực giữ chức thủ tướng đã thất bại. Vì vậy, Tô Lâm trở thành người đứng đầu lực lượng công an cho ông Nguyễn Phú Trọng, người theo chủ nghĩa Mác-Lênin nghiêm khắc và đã tái đắc cử chức tổng bí thư.

Chiến dịch chống tham nhũng “đốt lò” của ông Trọng đã đưa hai người xích lại gần nhau hơn.

Theo các quan chức chính phủ, năm 2017, Tô Lâm đã chỉ đạo một chiến dịch đầy rủi ro để bắt giữ Trịnh Xuân Thanh, một cựu quan chức bị cáo buộc tham ô công ty nhà nước. Trịnh Xuân Thanh đã trốn sang Đức xin tị nạn. Các công tố viên Đức cho biết Trịnh Xuân Thanh bị các đặc vụ Việt Nam bắt cóc ở Berlin và đưa lậu qua Slovakia – nơi Tô Lâm đang có mặt vào thời điểm đó.

Vụ án – dẫn đến bản án tù chung thân cho Trịnh Xuân Thanh – đã giúp Tô Lâm giành được sự tin tưởng của Nguyễn Phú Trọng. Các quan chức đảng nói rằng Nguyễn Phú Trọng đã trao cho Tô Lâm “thanh gươm chống tham nhũng”. Và giống như các vị tướng xưa, ông đã để những nạn nhân nổi bật nhất rơi vào bẫy vì sự tự tin thái quá.

Họ là những người Cộng sản bị cuốn vào cơn sốt kinh tế tư bản. Với sự tăng trưởng nhanh chóng của Việt Nam, việc nhiều quan chức nhúng tay vào các thương vụ kinh doanh béo bở là điều ai cũng biết. Tô Lâm đã phải đối mặt với một vụ bê bối năm 2021, khi một video trực tuyến cho thấy ông ở London cùng các quan chức khác, được một đầu bếp nổi tiếng tên là Salt Bae đút cho ăn những miếng thịt bò bọc lá vàng 24 carat.

Các quan chức am hiểu về hoạt động nội bộ của Việt Nam cho biết Chủ tịch Nguyễn Xuân Phúc muốn kỷ luật Tô Lâm. Tô Lâm đã phản kháng.

Ông Phúc buộc phải từ chức vào năm 2023 vì cáo buộc tham nhũng và sau đó đã bị Tô Lâm tước bỏ tất cả các chức danh trong đảng.

Sự sỉ nhục của ông đã được báo trước. Đầu năm 2024, khi tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng đang hấp hối, Tô Lâm đã loại bỏ mọi ứng cử viên khác cho chức vụ cao nhất này bằng các nỗ lực chống tham nhũng.

Tô Lâm trở thành chủ tịch nước vào tháng 5 năm đó. Và khi ông Trọng qua đời hai tháng sau, Tô Lâm cũng trở thành lãnh đạo đảng – một vai trò kép, khi đó chỉ là tạm thời, nay đã được đảm bảo trong nhiệm kỳ 5 năm tiếp theo.

New York và Trump

Đối ngoại là một trong những ưu tiên ban đầu của  Tô Lâm. Tô Lâm đã có chuyến thăm cấp nhà nước tới Trung Quốc vào tháng 8 năm 2024, một điểm dừng chân mang tính hình thức đầu tiên sau khi nhậm chức tại Việt Nam, và sau đó đến New York vào tháng tiếp theo để tham dự Đại hội đồng Liên Hợp Quốc.

Lịch trình của Tô Lâm ở đó có cả chuyến thăm Đại học Columbia để phát biểu và trả lời phỏng vấn – một điều hiếm thấy đối với bất kỳ nhà lãnh đạo nào của một quốc gia độc đảng. Và trước khi lên sân khấu tại Thư viện Low Memorial, Tô Lâm đã gặp riêng các học giả và giám đốc điều hành trong lĩnh vực kỹ thuật và kinh doanh. Họ đến theo lời mời của bà Liên-Hàng Nguyên, một nhà sử học tại đại học Columbia, và ông Vallely, một cựu chiến binh Chiến tranh Việt Nam và người ủng hộ hòa giải hậu chiến, chuyển từ Harvard đến Columbia.

Một số người trong phòng cho biết không khí rất sôi nổi và khẩn trương. Họ ấn tượng bởi niềm đam mê của Tô Lâm đối với các ý tưởng phát triển và sự thúc đẩy nhanh chóng tiến độ nghiên cứu.

Ba tháng sau, Tô Lâm công bố Nghị quyết 57, trụ cột đầu tiên trong “bốn trụ cột” của ông. Nghị quyết này xác định các nút thắt về quy định là trở ngại chính đối với những đột phá công nghệ và đối với một số người, giống như một lời mời gọi rõ ràng tới giới kinh doanh toàn cầu.

“Tôi đã đặt cược vào việc ông Tô Lâm sẽ là một nhà cải cách,” bà Liên Hàng, người đã rời Việt Nam từ khi còn nhỏ, với những người thân là công dân và quân nhân của chính phủ Nam Việt Nam Cộng Hoà, nói. “Và ông ấy chắc chắn là như vậy.”

Các cố vấn của Tô Lâm hy vọng ông sẽ tạo được ấn tượng tương tự với người sắp trở thành tổng thống: Donald Trump. Văn phòng của Tô Lâm đã yêu cầu một cuộc gặp trước chuyến đi.

Một ngày sau khi Tô Lâm xuất hiện tại Đại học Columbia, vào ngày 24 tháng 9, ông Trump đã xuất hiện tại một lễ ký kết liên quan đến con trai ông, Eric Trump, và một nhà phát triển Việt Nam, họ đã trả hàng triệu đô la để có quyền xây dựng một khu phức hợp sân golf Trump tại tỉnh Hưng Yên của Tô Lâm.

Tổng thống tương lai đã phớt lờ Tô Lâm.

Thuế quan được áp dụng vào năm 2025, ở mức rất cao, sau đó giảm xuống 20% ​​sau những lời thỉnh cầu từ Hà Nội. Sau khi Nhà Trắng áp thuế lên hàng nội thất, một ngành công nghiệp ưu tiên của Việt Nam, Tô Lâm đã bày tỏ sự thất vọng và bối rối, theo các quan chức trong các cuộc gặp với ông.

Tuy nhiên, ông không bỏ cuộc. Việt Nam là một trong những quốc gia đầu tiên tham gia “Hội đồng Hòa bình” của  Trump. Việt Nam đã hoàn tất các thỏa thuận mua máy bay vận tải C-130 và trực thăng Sikorsky từ Hoa Kỳ, theo các quan chức cho biết, Tô Lâm hy vọng sẽ công bố các thương vụ mua bán này trong một chuyến thăm cấp cao, điều mà Washington vẫn chưa phê duyệt.

Một số nhà phê bình theo chủ nghĩa Mác lo ngại rằng Tô Lâm có thể là Mikhail Gorbachev của Việt Nam, một nhà cải cách lật đổ hệ thống bằng cách phá vỡ cán cân quyền lực truyền thống, xích lại gần Washington và hành động quá nhanh chóng với các nhà tài phiệt thuộc các công ty được nhà nước ưu ái.

Những người hy vọng vào tự do ngôn luận hơn lo sợ ông sẽ trở thành một Tập Cận Bình khác, càng ngày càng trở nên cứng rắn và độc đoán theo thời gian.

Ông đã tiến hành vô số cuộc đàn áp khắc nghiệt — đối với các nhà hoạt động môi trường, những người có ảnh hưởng trên mạng xã hội, một nhà báo viết rằng “một quốc gia không thể phát triển dựa trên nỗi sợ hãi”, và vào năm 2023 đối với một nhà hoạt động người Việt Nam đã chế giễu bữa ăn thịt bò vàng của Tô Lâm bằng cách làm một video rắc hành lên một tô bún.

Nhà hoạt động này đã bị kết án hơn 5 năm tù vì tội tuyên truyền chống phá nhà nước.

“Một cách tiếp cận mới”

Tại cuộc họp báo, Tô Lâm dường như đặc biệt tự hào khi mô tả cách ông đã tóm tắt ba văn kiện dài từ các đại hội trước thành một bản tóm tắt ngắn gọn.

“Chúng ta cần một cách tiếp cận mới”, ông nói.

Trong giới học giả và quan chức, câu hỏi chính hiện nay là: Liệu những thay đổi của Tô Lâm có hiệu quả hay không, và liệu chúng sẽ chỉ dành cho riêng Tô Lâm hay cho cả nước?

Kinh tế Việt Nam đã tăng trưởng ổn định kể từ những năm 1990, nhưng dân số 102 triệu người có nguy cơ già trước khi giàu. Giáo dục đại học tụt hậu so với các nước trong khu vực. Ô nhiễm không khí ngày càng trầm trọng. Sự bùng nổ của các nhà máy Trung Quốc tại Việt Nam đe dọa làm phật lòng các nhà thực thi thương mại của ông Trump và cùng với lượng hàng nhập khẩu khổng lồ từ Trung Quốc, cản trở nỗ lực của Việt Nam trong việc phát triển chuyên môn sản xuất.

Quê hương Xuân Cầu của Tô Lâm là một tượng đài cho tham vọng và rủi ro của ông. Ngôi nhà nhỏ của gia đình ông giờ đây là một khu phức hợp với nhiều tòa nhà rộng lớn phía sau những bức tường màu vàng nhạt, bao quanh là các trường học, đường xá, sân bóng đá mới và một cái ao từng bị ô nhiễm nay đã sạch sẽ.

Gần đó, những cần cẩu vươn cao trên một khu phát triển dân cư và thương mại khổng lồ được sơn màu sặc sỡ với những quảng trường trưng bày các mô hình tượng Ý – một phiên bản Epcot Center của Việt Nam.

Đây từng là một trong những cánh đồng lúa nơi Tô Lâm từng tìm thức ăn.

Trong một chuyến thăm gần đây, ánh đèn rực rỡ vui mắt có thể nhìn thấy từ trên đường cao tốc, nhưng khi đến gần, có hàng trăm, nếu không muốn nói là hàng nghìn biệt thự sang trọng đã xây xong nằm ở đó, tối thui và trống hoác.

Cả Việt Nam đang chờ đợi Tô Lâm thành công.

_____________________________

Nguồn:

The New York Times – Vietnam’s Leader Has New Power, and He’s in a Hurry