Nhân ngày Quốc tế Chống Kỳ thị Chủng tộc 21-3: Cá nhân chúng ta có kỳ thị không? (Kỳ 2)
Phạm Hồng Lam
22-3-2026
Tiengdan
Tiếp theo kỳ 1
Jonathan Haidt, một nhà tâm lý xã hội người Mỹ, dùng hình ảnh con voi và người quản, để ví von phần Tình Cảm (Ý Chí) thuộc vô thức và phần Lý Trí thuộc ý thức của con người. Con voi khổng lồ lực lưỡng là Tình Cảm. Người quản bé nhỏ ngồi trên cổ voi, tay thường cầm thanh cây ngắn có móc sắt để điều khiển là Lý Trí. Thường thì người quản có thể sai khiến, ngăn cản voi. Nhưng nhiều khi voi bất chấp lệnh của người quản. Thoảng thấy mùi lạ, biết là có loài mãnh thú nào đó ở gần, voi khựng lại, không chịu bước đi nữa, trong khi người quản chưa phân định được sự gì và vì thế cứ mổ móc sắt vào vành tai của voi kéo giục đi tiếp. Tôi đã thấy ở quê tôi có những thớt voi với hai vành tai bị rách bươm vì móc sắt của người quản. Hậu quả của sự không tuân phục.
Thuyết Ý Chí hành động trước quyết định của Lý Trí là chuyện không lạ. Điểm này trước đây, triết gia người Đức – Arthur Schopenhauer (1788-1860) đã gây náo động cho thế giới triết học qua một câu hỏi vốn là đề tài tranh luận nảy lửa nhất mãi cho tới nay: Tôi có thể muốn điều tôi muốn không? Qua một thí nghiệm thô sơ, ông nhận ra rằng, đôi khi hành động của Ý Chí diễn ra trước quyết định của Lý Trí.
Hơn 100 năm sau ngày mất của Schopenhauer, luận điểm trên đây lại được xác nhận qua một thí nghiệm não bộ nổi tiếng, được gọi là Thí Nghiệm Libet (Benjamin Libet, 1916-2007). Điều này đối với chúng ta có lẽ chẳng là gì cả. Nhưng hệ quả của nó vô cùng kinh khủng. Là vì, nếu Lý Trí không sai khiến được Ý Chí, thì con người đâu có Tự Do trong hành động. Mà đã không có tự do hành động, thì đâu là tội của một hành vi? Cả tòa nhà đạo đức như vậy sẽ bị sụp đổ!
Song tiếc rằng ông Schopenhauer không phải là người Việt Nam và ông không sống ở Á Đông. Bởi người Việt chỉ quan tâm tới con voi và xem nhẹ người quản. Họ vẫn sống và chủ trương: Một trăm cái lý không bằng một tí cái tình! Vấn nạn triết học của Tây phương đối với họ chẳng quan trọng gì!
Chúng ta trở lại với con đường tắt trên đây, từ trạm tập trung Thalamus chuyển thẳng tới bộ chỉ huy tình cảm Amygdala, bỏ qua tổng hành dinh lý trí Cortex.
Ta thích đọc truyện của Tự Lực Văn Đoàn. Sung sướng với ly cà-phê ta uống hàng ngày. Mê theo dõi những phóng sự về người mẫu chân dài của Tây phương trên truyền hình. Ta xem đi xem lại Hồ sơ Epstein trên YouTube. Suốt ngày suốt năm ta quen thuộc với những khuôn mặt da vàng mũi thấp chung quanh ta. Tất thảy những thứ đó, mỗi lần gặp, mỗi lần xem là mỗi lần chúng được thu nhận vào tiềm thức như những kinh nghiệm. Từ tiềm thức lắng dần xuống vô thức. Lâu ngày thành quen, và rồi ta có được kinh nghiệm vô thức: Hễ vật cong đi động dưới đất là rắn; gái đẹp là phải có đùi dài, mắt xanh, tóc vàng, mũi cao, da trắng; những tay nhà giàu thường có cuộc sống đổ đốn; Tự Lực Văn Đoàn có lối viết văn hay cú pháp gãy gọn; cà-phê đương nhiên là thứ quyến rũ; da vàng mũi tẹt là “người mình”: Tốt…
Nhưng đồng thời ta cũng thu nhận vào mình những kinh nghiệm này: Dân Tàu là virus Corona; dân Mễ là bọn chuyên buôn lậu ma tuý; dân da đen chỉ rặt là đám tội phạm và lười biếng. Là bởi “lãnh tụ kính yêu“ của ta suốt ngày vẫn cứ chửi rủa và dạy ta như thế. Hễ trắng là tốt, đen là xấu. Ngôn ngữ hàng ngày vẫn gieo vào đầu ta điều đó: Chợ đen, đi tàu đen (chui), làm đen (làm chui), tiền đen, cừu đen, số (phận) đen (đủi), dân đen, thế lực đen, tình đời đen bạc, dân ngu khu đen, địa ngục đen tối trái với thiên đàng sáng láng, đức Giê-su là người tốt thì phải dân da trắng (dù Người là dân da đen) v.v.
Ta sinh ra và lớn lên giữa một thế giới đã định hình với ngôn ngữ và khái niệm như thế. Ngôn ngữ ấn dấu trên nếp nghĩ. Nếp nghĩ ảnh hưởng lên thái độ và hành động. Những ấn dấu, ảnh hưởng, kinh nghiệm đó căng sẵn dây cung, nạp sẵn đạn hành động trong ta, để rồi trong giây phút chớp nhoáng quyết định, ta thả dây cung hay nhả đạn một cách vô thức.
Stephon Clark, 22 tuổi, đứng trong vườn của bà nội mình, tay cầm chiếc điện thoại. Anh bị cảnh sát bắn chết. Người cảnh sát bảo, Clark đang cầm khẩu súng trên tay. Thanh niên Clark là da đen.
Tamir Rice, 12 tuổi, đang chơi trong một công viên ở Cleverland với cây súng nước. Anh cảnh sát bắn em trong vòng hai giây vừa khi gặp em. Cảnh sát nói, Rice đang cầm súng thật. Rice là cháu bé da đen.
Amadou Diallo, 23 tuổi ở New York, bị cảnh sát khám xét. Anh đang rút ví giấy tờ từ túi áo khoác ra thì bị bắn chết ngay. Cảnh sát bảo, Diallo đang rút súng. Cậu Diallo là da đen.
Những thí dụ như thế ở Mỹ, cho tới nay, vẫn đều đều xảy ra. Có thể không hẳn tất cả những cảnh sát giết người trên là những tay kỳ thị, bởi trong số đó cũng có cảnh sát da đen. Nhưng con voi trong họ đã hành động quá nhanh. Có thể họ bấm cò một cách vô thức theo kinh nghiệm vô thức đã thu thập: Hễ đen đương nhiên là mục tiêu xấu, nguy hiểm, phải coi chừng, cần phải phản ứng nhanh.
Đó, nước Mỹ chẳng còn luật lệ nào cổ xúy hay cho phép kỳ thị nữa, nhưng thực tế kỳ thị vẫn có, là vậy.
Lúc nhỏ tôi sống trong một ngôi làng chung quanh là các bản người thượng Eđê “đen đủi”. Chiều chiều nhìn những người đàn ông đóng khố ngồi trên cổ những con voi kéo những cây gỗ hay những bè tre đi ngang qua trước cửa nhà mình. Gặp gỡ quen biết họ nơi nương rẫy và trong các dịp cúng Giàng uống rượu tại bản làng.
Lớn lên, đi học cũng trong một địa hạt nhiều người dân Bhana “đen đủi”, với ý nghĩ là về sau sẽ sống giữa họ. Ra nước ngoài làm một công việc mà khách hàng đa số là người “ngoại quốc”, mà theo định nghĩa của người Mỹ, đều được gọi là “da màu”, thân thiết với rất nhiều người từ Ghana, Sénégal, Nigeria, Zaire, Côte d’Ivoire, Ethiopien, Palestin, Irak, Afghanistan, Ấn-độ, Hồi…
Vẫn nghĩ rằng, mình có thiện cảm với mọi người, bất luận thuộc màu da hay chủng tộc nào. Vậy mà, kết quả trắc nghiệm IAT của tôi vẫn bị coi là có khuynh hướng kỳ thị. Có lẽ tôi đã làm không đúng bài trắc nghiệm. Đang tính rồi sẽ làm lại, nhưng tiếc là bài test kia nay đã bị xóa.
Các biện pháp cải thiện
Như vậy, có cách nào để có thể tẩy dần đi những định kiến về chủng tộc, để có thể làm chủ con voi nơi mình không?
Định kiến hay kinh nghiệm vô thức đi vào ta qua ngã giác quan, thì nó cũng có thể phai mờ dần bởi kinh nghiệm giác quan.
Một bà giáo sư tâm lý ở Harvard kể, bà có một sinh viên ngày nào cũng vào làm bản trắc nghiệm, để hy vọng mình có được tiến bộ hơn, nhưng kết quả trước sau vẫn không đổi. Rồi bỗng ngày nọ anh có được kết quả tốt. Số là, buổi sáng hôm đó anh theo dõi cuộc đua thế vận hội điền kinh suốt nhiều giờ, và đã mục kích những chiến thắng ngoạn mục của các nam nữ lực sĩ da đen.
Về sau, một nữ sinh viên của bà nảy ra sáng kiến, trước khi để các ứng viên trắc nghiệm, chiếu cho họ coi hình ảnh của những nhân vật da đen anh hùng như M. Luther King, Michael Jordan, Eddie Murphy, đồng thời cũng chiếu hình ảnh của những tội phạm da trắng như tay giết người hàng loạt Ted Bundy, Charles Manson… Và kết quả: Những người trắc nghiệm đạt kết quả ít kỳ thị người da đen hơn.
Nhìn nhiều thành quen. Nghe nhiều đâm tin. Một nội các nhiều màu sắc của Joe Biden chắc chắn tạo ấn tượng bao dung chủng tộc nhiều hơn một nội các trắng hếu của Donald Trump. Nhà thờ nào có sự tham dự đều đặn của nhiều sắc dân, các tín hữu ở đó chắc chắn thông thoáng và ít kỳ thị hơn. Những đội banh đa chủng, những lớp học đủ màu sắc, những xí nghiệp đa sắc tộc… chắc chắn không khí ở những nơi đó ít kỳ thị hơn.
Còn người Việt chúng ta? Với tầng lớp trẻ, tôi nghĩ họ ít rơi vào kỳ thị, vì họ có dịp hàng ngày tiếp xúc, học hành, vui chơi và làm việc với các bạn bè khác màu da, và nhất là họ học theo người Âu – Mỹ sử dụng (cả) lý trí để xem xét sự việc.
Còn việc tẩy xoá dấu vết kỳ thị nơi lớp người lớn tuổi thì khó hơn. Phần vì tiên kiến nơi họ đã quá sâu đậm, phần vì họ ít có dịp tiếp xúc với các cộng đồng sắc dân khác, và nhất là vì con voi nơi họ quá mạnh, trong lúc người quản chẳng mấy ai quan tâm. Cũng vì để mặc cho con voi điều khiển, nên thời gian qua chúng ta bị Facebook và YouTube dẫn vào một mê hồn trận mang tính phá sản. Nhưng dù vậy, khi chúng ta ý thức được thế lực của con voi trong ta và khi khẳng định được cho mình về sự thật này: Mọi sắc dân hiện nay đều xuất phát từ một tổ duy nhất, và vì thế chẳng có sự khác biệt chủng tộc nào cả – đó là chân lý của khoa học chứ chẳng cần giáo huấn của tôn giáo nào cả – thì chắc chắn chúng ta sẽ có tiến bộ.
Để tạm kết thúc, tôi gởi tới quý độc giả, đặc biệt ở Mỹ, bài thơ Poème à mon frère blanc (Bài thơ cho người bạn da trắng của tôi), được cho là của nhà thơ nổi tiếng Léopold Sédar Senghor (1906-2001), từ 1960 tới 1980 là tổng thống đầu tiên của Sénégal.
Này người bạn da trắng thân mến của tôi ơi,
Khi sinh ra, tôi đã đen,
Khi lớn lên, tôi đã đen,
Khi ra dưới mặt trời, tôi vẫn đen,
Khi tôi bệnh, tôi vẫn đen,
Rồi khi tôi chết, tôi sẽ vẫn đen.
Còn anh, người bạn da trắng?
Khi sinh ra, anh đỏ hồng,
Khi lớn lên, anh đã trắng,
Khi ra dưới mặt trời, anh đỏ au,
Khi gặp lạnh, anh tái xám,
Khi sợ hãi, anh xanh lè,
Khi lâm bệnh, anh vàng lẹt,
Và khi chết, anh trở nên xám ngắt.
Như vậy giữa hai chúng ta,
Ai là người da màu?
__________
Tham khảo:
– Thí nghiệm Libet. Trong R.D. Precht, Tôi là ai? Và nếu vậy thì bao nhiêu? Nhà sách Nhã Nam, Hà Nội 2012.
– Bastian Bernbner, Wie rassistisch sind Sie? Die Zeit Nr. 30, ngày 16.07.2020
No comments:
Post a Comment