Friday, March 27, 2026

Cảm nhận Berlin: Không gian văn hóa mới (Kỳ 3)
Nguyễn Thọ
26-3-2026
Tiengdan
Tiếp theo kỳ 1 và kỳ 2

Trong buổi giới thiệu sách ở Đại học Hamburg hồi cuối tháng giêng, có bạn hỏi: Khó khăn nhất mà anh gặp phải khi xuất bản sách ở Việt Nam là gì?

– Không phải là chế độ kiểm duyệt, không phải là các thủ tục nhiêu khê khi xin phép xuất bản, xin phép phát hành, nộp lưu chiểu. Thói lười đọc sách của dân ta là khó khăn lớn nhất.

Theo Tổng cục Thống kê, năm 2024 cả nước đã in và phát hành 51.443 tựa sách, với tổng số lượng 597 triệu bản in. Như vậy mỗi người dân có khoảng 5,97 đầu sách trung bình để đọc. Con số này so với Đức (6,25) là rất đáng tự hào.

Nhưng trong thực tế thì bức tranh lại khác hẳn. Người Đức thuộc loại đọc sách trung bình, nhưng đi tàu, xe bus luôn thấy có người cầm sách đọc. Ở ta thì chỉ thấy bà con nhìn vào điện thoại di động. Tác động của internet và smartphone vào thói quen đọc sách thì nước nào cũng bị, nhưng sự khác biệt về tiêu thụ sách in nằm ở cuộc sống văn hóa trong từng xã hội.

Tuy số đầu sách/ người 2024 không chênh nhau nhiều nhưng hai con số nêu trên nói sự khác biệt giữa hai nền xuất bản. Ở Đức, 100% các nhà xuất bản sống bằng doanh thu, do vậy việc in sách nào, in bao nhiêu là một tính toán hết sức kỹ lưỡng, có nghiên cứu kỹ về nhu cầu văn hóa và tình hình chính trị đương thời. Do đó, có thể nói là đa số sách in ra được đọc hoặc sử dụng hết. Nếu không thì ngành xuất bản đã tự triệt tiêu từ lâu.

Ở ta thì xuất bản nằm trong tay nhà nước nên đầu tiên phải thực hiện các nghĩa vụ chính trị của cấp trên giao cho, trong đó có những đầu sách mang tính chất tuyên truyền nên được nhà nước (hoặc đảng cầm quyền) bao tiêu. Một ví dụ gần đây là ra mắt sách của cựu thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng [1]. Tôi chỉ nghe loáng thoáng là quyển sách gồm 900 trang. Năm 2024 ông cựu thủ tướng đã ra 6 tập khác với tổng số 4000 trang. Chắc chắn sách của ông đều phát hành với số lượng cả chục ngàn bản. Ai mua thì không biết, nhưng các cơ quan đoàn thể từ trung ương đến cấp xã đều sẽ bỏ kinh phí ra mua theo chỉ thị.

Ví dụ kiểu này nhiều lắm. Tôi đã đến vài nhà xuất bản và ấn tượng đầu tiên những núi sách không tiêu thụ được chất ngay ở sảnh vào. Tôi cho con số 1-2 sách/ đầu người Việt đọc mỗi năm thực tế hơn.

Tôi còn được biết là các NXB cấp phép một số lượng lớn đầu sách “tự biên, tự tiêu” của nhiều cá nhân, gia đình, gia tộc.. Họ chỉ viết về nội bộ, tặng nhau trong cộng đồng, không cần lỗ lãi, không cần biết sách có được đọc hay không.

Tôi viết sách vì muốn chia sẻ suy nghĩ với bạn đọc, nhưng cũng muốn bán được sách để bạn đọc cùng gánh vác chung tay các hoạt động nhân đạo mà tôi theo đuổi. Do vậy viết như thế nào, phát hành ra sao là một cân nhắc không dễ.

Nhờ vào các kênh phát hành thì nhuận bút 10% không đủ tiền cà phê, đi lại cho mấy năm vất vả. Tôi chọn con đường tự phát hành cũng đề giữ bản quyền và có doanh thu. Tự phát hành, đơn thương độc mã tất không dễ thành công. Tôi không hay tặng sách vì người bỏ tiền ra mua sách chắc sẽ đọc, người được tặng vu vơ, chưa chắc đọc, mà để trên giá phủ bụi là nhiều.

Vì vậy tôi rất mừng mỗi khi có dịp được giới thiệu sách ở đâu đó để được bán thẳng cho bạn đọc, chí ít cũng 30-40 quyển mỗi lần.

***

Được các bạn Thu Ha Do và Nguyen Ngoc Hoa nhận lời tổ chức giới thiệu sách tại Berlin hôm 07.03.26 tôi rất mừng. Sự kiện này được tổ chức trong khuôn viên của chị Tuyet Tran Thi, 57 phố Herzbeg như đã kể trong bài trước. Hội trường được bài trí và trang bị rất hợp cho sự kiện văn hóa. Các bạn sắp xếp buổi giới thiệu sách trước phiên bán đấu giá ảnh nghệ thuật nên khéo kết hợp được hai lớp người yêu văn hóa nghệ thuật với nhau.

Ban tổ chức còn mời được hai học giả Việt là giáo sư Phạm Duy Thoại và tiến sĩ Trương Hồng Quang cùng giúp tôi giới thiệu sách.

Mới đến hội trường tôi gặp ngay một cậu Đức cao to, đẹp trai đến mua sách. Cậu bảo mua cho vợ. Đúng là trai Tây lấy vợ Việt thì chiều hết kiểu. Ông bạn Gerhard Will, đồng tác giả cuốn “Việt Nam, huyền thoại và hiện thực” cũng đến. Bà Anke, một người Đức nói tiếng Việt giỏi hơn nhiều người Việt, cũng có mặt.

Rồi có một em gái đi cùng bạn, khởi hành từ sáng sớm ở Zwickau, vượt 300km đến dự. Chúng tôi chỉ quen nhau qua mạng, nhưng rất quý mến nhau. Sách mới ra, em đã đặt ngay 10 cuốn cho cả làng. Thấy em đến, tôi rời sân khấu xuống bắt tay. Em dúi vào tay tôi một phong bì mà tối về nhà, tôi mới biết là em gửi tặng 1.000 EURO để tôi giúp những số phận cần được giúp. Tôi nhắn tin “anh phải ghi tên em để công khai số tiền”. Em không đồng ý.

Có những bạn bè với những hoàn cảnh éo le, bệnh tật, tuổi già vẫn đến dự, khiến tôi rất cảm động.

Tôi mời hai nhân chứng trong sách là Ted Engelmann từ Denver USA và Phạm Hùng Phong từ Mũi né vào dự online để giao lưu với bạn đọc. Sự kiện bắt đầu từ 14:00 – 17:00 giờ Đức, tức là 6:00h-9:00h ở Mỹ và 20:00-23:00h ở Việt Nam nên rất khó cân bằng. Mãi đến 16:30h, khi các cuộc tranh luận kết thúc tôi mới gọi cho Ted. Ông bạn dậy từ 8:00 sáng, cà phê cho tỉnh ngủ để chờ online. Một cuộc đối thoại sinh động qua ba ngôn ngữ Anh, Đức, Việt. Đáng tiếc là không còn thời gian cho anh Phong ở Việt Nam.

Cuốn sách với những chủ đề vốn xưa nay bị coi là nhạy cảm như “Địch-Ta”, ”Cải cách ruộng đất”, “Nhân văn-Giai phẩm”, “Cải tạo”, “Thuyền nhân” tất nhiên sẽ tạo ra các câu hỏi và tranh luận có thể gây khó chịu cho người nọ người kia, nhưng tôi thấy bình thường, không cần đề cập đến. Tôi chỉ nhắc lại một số ý kiến về “Bức tường trong đầu” khiến tôi rất lưu tâm.

Nhà báo Vũ Lương nói rằng đã rất lâu, anh mong muốn có những sinh hoạt chung của cả hai cộng đồng Việt Nam, cả “Cờ đỏ” và Cờ vàng” mà không biết cách làm nào. Rào cản còn quá lớn.

Facebooker Nguyễn Doãn Đôn nói là anh ta từng đi bộ đội trước khi sang Đức nên được mời vào ban chấp hành “Hội cựu chiến binh Việt Nam” ở Berlin. Anh rất bất bình khi thấy hội “Cựu chiến binh” mà chỉ mời bộ đội bên này, ngày lễ hội thì quân phục, cầu vai sặc sỡ, hát toàn các bài ca tiêu diệt quân thù. Anh bảo nếu không mời các cựu chiến binh phía bên kia, nay đang định cư ở Berlin thì anh không tham gia hội nữa!

Anh bạn Hà Nôi Phô cũng vượt 300km từ Hannover đến dự. Anh mang theo một nhạc phẩm tự sáng tác, cũng có tựa là “Xuyên Qua Mọi Chiến Tuyến” để hát tặng mọi người. Nhạc phẩm đầy cảm xúc đã được hội trường vỗ tay tán thưởng, vì nó khiến mọi người nghĩ về bức tường trong đầu.

Ông bạn Gerhard Will thì nhắc đi nhắc lại: Cậu phải tìm cách nào đó dịch cả hai quyển sách “Hai Quê Hương” và “Xuyên Qua Mọi Chiến Tuyến” sang tiếng Đức. Chủ đề của chúng không gói gọn trong không gian lịch sử, chiến tranh Việt Nam, mà gồm nhiều vấn đề khiến người Đức chưa biết đến. Nhất là nhiều chuyện của nước Đức được kể lại dưới nhãn quan của một người Việt”.

Cảm ơn Thu Ha Do, Nguyễn Ngọc Hòa, Mme Tuyết, anh Phạm Duy Thoại, anh chị Lưu Nghiêm Ngọc Anh em Trương Hồng Quang, em Bảo Phạm Quốc , các bạn Ho Nga Hue , Hà Nôi Phô, Nhan Mytho, các em Hảo Võ Thị, Giang Nguyen, Dạ Thảo Phương, Lê Minh Hà, Quynh Nga Pham và nhiều bà con khác ở Berlin đã tặng tôi một buổi gặp gỡ ấm cúng, thân tình.