VNTB – Người Neanderthal đã biết chăm sóc và điều trị răng miệng
The Economist
26.05.2026 12:00
VNThoibao
(VNTB) – Người Neanderthal — một nhóm người cổ đại ở châu Âu — đã biết chăm sóc và điều trị răng miệng từ hàng chục nghìn năm trước người hiện đại.
Trong phần lớn thời kỳ hiện đại, “Neanderthal” thường được dùng như một cách nói ẩn dụ cho sự thô lỗ và vụng về. Tuy nhiên, ngày càng nhiều bằng chứng khảo cổ cho thấy họ là một cộng đồng người có tổ chức xã hội và đời sống tinh thần phong phú hơn nhiều so với những gì từng được hình dung: biết chôn cất người chết, chăm sóc những thành viên bị thương và thích nghi một cách đáng kinh ngạc với điều kiện khắc nghiệt của châu Âu thời kỳ băng hà.
Nhiều nhà nghiên cứu vẫn cho rằng giữa người cổ đại Neanderthal và con người hiện đại tồn tại một khoảng cách rõ rệt về hành vi, lập luận rằng họ chưa sở hữu trình độ kỹ thuật đủ phát triển để thực hiện những can thiệp phức tạp như phẫu thuật. Tuy nhiên, một chiếc răng bị tổn thương được phát hiện trong hang động ở miền nam Siberia được công bố trên tạp chí khoa học PLOS One bởi các nhà khoa học Alisa Zubova, Lydia Zotkina và Ksenia Kolobova thuộc Viện Hàn Lâm Khoa học nước Nga đang buộc giới khoa học phải nhìn nhận lại giả định đó.
Chiếc răng được nhắc tới là một chiếc răng hàm của một người cổ đại Neanderthal trưởng thành, có niên đại khoảng 59.000 năm. Nó được nhóm nghiên cứu của Tiến sĩ Ksenia Kolobova phát hiện vào năm 2016 tại hang động Chagyrskaya, thuộc phần lãnh thổ nước Nga của dãy núi Altai. Giống nhiều mẫu răng cổ đại khác, chiếc răng này đã bị mài mòn nghiêm trọng sau nhiều năm nhai các loại thức ăn cứng lẫn sạn. Các nhà khảo cổ cũng không tìm thấy thêm bất kỳ phần xương nào khác của chủ nhân chiếc răng này.
Điều khiến chiếc răng đặc biệt gây chú ý là sự xuất hiện của một hốc rỗng lớn trên bề mặt nhai, ăn sâu vào phần tủy răng, nơi chứa các dây thần kinh và mạch máu.
Thoạt nhìn, khoang rỗng ấy trông giống dấu vết của một ổ nhiễm trùng răng (hay sâu răng), thứ cuối cùng có thể đã khiến chủ nhân của chiếc răng thiệt mạng. Nhưng, khi Tiến sĩ Alisa Zubova (một nhà nghiên cứu về nhân chủng học cổ đại) và các cộng sự quan sát kỹ hơn, họ nhận ra người cổ đại Neanderthal này dường như đã tránh được kết cục ấy. Hình ảnh từ kính hiển vi và ảnh chụp CT (chụp cắt lớp) cho thấy trên thành lỗ xuất hiện các rãnh cùng những vết xước nhỏ, dường như được tạo ra bởi chuyển động xoay lặp đi lặp lại của một loại công cụ nhọn nào đó. Trước sự kinh ngạc của nhóm nghiên cứu, những dấu vết này cho thấy một người cổ đại Neanderthal đã chủ động khoan vào chiếc răng của mình để loại bỏ phần mô bị nhiễm trùng ra ngoài.
Nhưng liệu chỉ với các công cụ bằng đá, họ có thực sự đủ khả năng thực hiện một thao tác như vậy không? Để tìm câu trả lời, Tiến sĩ Zubova đã liên hệ với Tiến sĩ Lydia Zotkina, một nhà khảo cổ học thực nghiệm cùng nghiên cứu để tìm câu trả lời.
Việc xác định loại đá được sử dụng hóa ra lại là điều dễ trả lời. Trước đó, các nhà khảo cổ đã tìm thấy trong hang Chagyrskaya (một địa điểm khảo cổ thời tiền sử nằm ở vùng Altai Krai, miền nam Siberia, Nga) những công cụ nhỏ, sắc nhọn được làm từ vật liệu giống thạch anh được gọi là jasper. Vì vậy, Tiến sĩ Lydia Zotkina và các cộng sự đã chế tạo những công cụ tương tự rồi dùng chúng để khoan vào các mẫu răng thử nghiệm. Kết quả cho thấy chỉ với những chuyển động xoay lặp đi lặp lại bằng đá jasper, họ đã có thể tạo ra các dấu vết trên răng trong vòng chưa đầy một giờ.
Quan trọng hơn, những dấu vết ấy giống một cách đáng kinh ngạc với các vết xước được tìm thấy trên chiếc răng của người cổ đại Neanderthal. Theo nhóm nghiên cứu, đây có thể là bằng chứng hóa thạch cho thấy các can thiệp nha khoa đã xuất hiện từ khoảng 59.000 năm trước, sớm hơn tới 45.000 năm so với mốc thời gian mà con người hiện đại được cho là đã tiến hành các hoạt động tương tự.
Câu chuyện không chỉ dừng lại ở việc khoan răng. Phần rìa của khoang rỗng cho thấy dấu hiệu đã bị làm nhẵn do hoạt động nhai diễn ra sau đó. Điều này đồng nghĩa với việc bệnh nhân không chỉ sống sót sau thủ thuật, mà còn tiếp tục ăn nhai trong một khoảng thời gian đủ dài để vùng răng bị khoan dần bị mài mòn theo thời gian.
Không chỉ vậy, các mặt bên của chiếc răng hàm còn xuất dấu tích của thói quen ‘xỉa răng” — khi một vật mảnh và hẹp liên tục được đưa vào kẽ răng, tạo nên các rãnh nhỏ giữa răng hàm và những chiếc răng lân cận. Các nhà nghiên cứu khó có thể xác định hành động này diễn ra trước hay sau thủ thuật nha khoa, nhưng nhiều khả năng nó được thực hiện nhằm làm giảm tình trạng đau nhức ở nướu (phần mô mềm bao quanh chân răng).
Kiểu chăm sóc răng miệng như vậy trước đây cũng từng được ghi nhận ở những họ hàng người cổ xưa của loài người, và thậm chí cả ở loài khỉ macaque sinh sống tại Nhật Bản.
Phát hiện liên quan tới nha khoa này đã bổ sung thêm những chi tiết quan trọng vào bức tranh về đời sống của người cổ đại Neanderthal. Theo nhóm tác giả, trước hết điều này cho thấy họ hẳn đã có khả năng đã sở hữu khả năng kiểm soát vận động tinh — tức là năng lực thực hiện những thao tác nhỏ, chính xác bằng tay và công cụ.
Quan trọng hơn, phát hiện này còn gợi ý rằng người cổ đại Neanderthal có thể đã hiểu được tầm quan trọng của việc chịu đựng một cơn đau tức thời (thậm chí cực kỳ đau đớn) — để đổi lấy cơ hội sống sót lâu dài hơn. Một sự tính toán như vậy khó có thể tồn tại nếu thiếu tư duy nhân quả (khả năng hiểu rằng một hành động cụ thể có thể dẫn tới một kết quả nhất định). Từ lâu, việc liệu người cổ đại Neanderthal có sở hữu năng lực nhận thức này hay không vẫn là chủ đề gây tranh luận trong giới khoa học. Và giờ đây, phát hiện mới có thể đang đưa cuộc tranh luận đó tiến gần tới hồi kết.
“Thật thú vị khi được chứng kiến một bằng chứng cổ xưa đến vậy về một thủ thuật y khoa phức tạp như thế này,” Daniel Lieberman, nhà sinh học tiến hóa tại Đại học Harvard nhận xét.
“Đôi khi trong các buổi giảng dạy, tôi thường đùa rằng con người là loài duy nhất sẵn sàng tự nguyện đi nha sĩ,” ông nói thêm. “Nhưng giờ thì có lẽ tôi sẽ phải sửa lại câu đùa đó.”
The Economist – Neanderthals went to the dentist (really)
No comments:
Post a Comment