ĐỐI THOẠI

Từ sông Hàn, Đà Nẵng đến sông Hồng, Hà Nội (Bài 1)

Mai Phan Lợi
19-5-2026
Tiengdan
20/05/2026

Lời giới thiệu từ Tiếng Dân: Loạt bài dưới đây của nhà báo Mai Phan Lợi, phân tích và đối chiếu câu chuyện quy hoạch, giải tỏa, đền bù, tái định cư cho người dân ven sông Hàn ở Đà Nẵng với những gì đang diễn ra quanh dự án trục đại lộ cảnh quan sông Hồng ở Hà Nội. Trong bài, tác giả cũng nhắc đến ông Nguyễn Bá Thanh, nhân vật từng có ảnh hưởng lớn nhất ở Đà Nẵng thời bấy giờ, đồng thời cũng là cái tên gây nhiều tranh cãi liên quan đến các dự án phát triển đô thị của thành phố. Dưới đây là góc nhìn và lập luận của tác giả.

***

Bài 1: Bé mặn và câu chuyện bên lề về “Kỳ tích sông Hàn” miền Trung

Thành phố đáng sống không sinh ra từ bản vẽ — nó sinh ra từ cách đối xử với người ở lại lẫn người phải dời đi

Trong những ngày giãn cách xã hội, khi Hà Nội im lặng bất thường và người ta ngồi nhà với những cuốn sách đã bị xếp xó từ lâu, tôi có thì giờ đọc cuốn “Câu chuyện Đà Nẵng” của nhà văn Thái Bá Lợi.

Cuốn sách kể về Ba Danh — một cán bộ miền Nam tập kết rồi trở về, chứng kiến và tham dự vào cái quá trình mà người ta gọi là “đánh thức” một thành phố. Đọc chậm, mường tượng lại những ngày Đà Nẵng cựa mình trong đau đớn và hứng khởi lẫn lộn — giờ giữa thủ đô xem dòng trạng thái của những người “Hà Nội gốc, Hà Nội chiết, Hà Nội ghép” có nhà “vào quy hoạch”, phập phồng chờ được mời lên phường, cứ thấy quen quen…

Không phải vì đã đọc cuốn sách đó rồi, mà vì tôi đã từng ngồi ăn cơm với người quyết định cuộc cựa mình đó…

I. BỮA CƠM VỚI ÔNG BÁ THANH VÀ CÁI GIÁ CỦA MỘT LY RƯỢU

Đầu những năm 2000, tờ báo tôi công tác tổ chức chuyến du lịch Đà Nẵng – Hội An. Đoàn lãnh đạo báo từ Sài Gòn bay ra, tôi từ Hà Nội bay vào. Lên Bà Nà là cả một trần ai — đường núi ngoằn ngoèo, người oặt vì say xe, ngủ nhà khách quốc doanh trên đỉnh núi mùi ẩm mốc bốc lên làm suốt đêm thao thức. Bà Nà lúc đó chỉ là cao nguyên hoang vắng, cỏ mọc um tùm, vài căn nhà cũ thời Pháp và vô số những biệt thự cũ bị đập nham nhở…

Hôm sau, anh Ba Nhỏ — lãnh đạo báo — thông tin ông Nguyễn Bá Thanh sẽ mời cơm. Giữa bữa, ông rót đầy một ly và nói giọng Quảng điềm tĩnh: “Ông Lợi này (ông biết tôi vì có vài lần tôi gọi điện hỏi ông về các đơn tố cáo khi xây cầu sông Hàn), uống với tôi ly này rồi ông muốn hỏi gì thì hỏi. Hễ tôi không trả lời được thì ông cứ viết. Còn tôi đã trả lời rồi thì ông về ủng hộ Đà Nẵng cho”.

Tôi kể chuyện trải nghiệm dở ở trên núi rồi hỏi thẳng: Ông có dám biến Bà Nà thành một dạng Genting của Malaysia, tức là làm sòng bài cho khách du lịch không? Ông cười nheo mắt: “Tui còn làm hơn thế. Rồi ông xem”.

Quả nhiên. Lê Viết Lam sau đó làm nên huyền thoại Bà Nà Hill — cáp treo kỷ lục thế giới, Cầu Vàng với hai bàn tay khổng lồ trên mây, trở thành ảnh bìa Instagram toàn cầu. Cái nhà khách ẩm mốc hồi đó đã mất dạng từ bao giờ.

Cách ông Bá Thanh nói — thẳng thắn, sẵn sàng chịu trách nhiệm trước báo chí, không né tránh — trở thành nguyên tắc ứng xử giữa công quyền và dư luận đã tạo ra lực lượng ủng hộ rộng rãi. Người ta tin ông không phải vì ông giỏi quan hệ công chúng, mà vì ông làm được những gì ông nói.

II. BÉ MẶN — TỪ QUÁN LIẾP VEN BIỂN ĐẾN CHUỖI NHÀ HÀNG TRIỆU ĐÔ

Trong những ngày ở phố, cả đoàn ra biển Mỹ Khê. Lúc ấy dọc bờ biển chỉ là những quán che liếp sơ sài — bàn nhựa, ghế nhựa, cát bốc vào tận nơi ngồi ăn. Bé Mặn là một cái nhà tạm như thế, nhưng bán hải sản rẻ đến mức khó tin, cá mực cua ghẹ tươi rói, bia lạnh. Lần nào vô Đà Nẵng tôi cũng tìm đến.

Bẵng vài năm trở lại — con đường đã thành phố, resort 5 sao nối tiếp nhau, Bé Mặn thành chuỗi nhà hàng đắt đỏ, thực đơn in tiếng Anh, tiếng Trung, giá tăng gấp năm – mười lần.

Tôi từng nghĩ sự đắt đỏ đó là câu chuyện về sự mất mát. Nhưng ngẫm kỹ hơn — đó là câu chuyện của sự lớn mạnh. Cô chủ Bé Mặn không bị giải tỏa, không bị thu hồi đất. Cô từ thuê quán đến sở hữu mặt bằng trên con đường ven biển, và khi con đường đó trở thành trục du lịch quốc tế, cô lên bà chủ, lập chuỗi nhà hàng bán hải sản từ thuyền đến đĩa, xuất hoá đơn đỏ đóng thuế cho thành phố.

Đắt hơn gấp mười lần so với cái quán liếp cũ — đó là thành quả của người dân được hưởng lợi từ sự phát triển xung quanh mình. Đây chính xác là điều mà chiến lược “thu hồi đất lấn sâu vào lô 2” của Đà Nẵng tạo ra: Không ai bị đẩy ra khỏi trục giá trị chính. Kết quả là những câu chuyện như Bé Mặn — không phải bi kịch, mà là sự thịnh vượng cùng nhau.

III. “LÔ 2” — BÀI HỌC QUẢN TRỊ ĐẤT ĐAI CẦN HỌC TRƯỚC NHẤT

Bài học quản trị đất đai đắt giá nhất tạo nên sự thần kỳ của Đà Nẵng không phải là giải phóng mặt bằng nhanh — mà là cách họ định nghĩa phạm vi thu hồi.

Ở hầu hết các đô thị khác, khi mở đường mới, nhà nước chỉ thu hồi vừa đủ diện tích làm đường. Kết quả là “cơn sốt đất” cục bộ ngay sau đó: đất lô 2, lô 3 phía trong vốn rẻ bỗng nhiên có mặt tiền mới, giá tăng hàng chục lần — và toàn bộ giá trị gia tăng đó rơi vào túi chủ đất may mắn, không vào ngân sách nhà nước vốn đã bỏ tiền làm đường.

Ông Nguyễn Bá Thanh nhìn thấy bất công này và chỉ đạo thu hồi lấn sâu vào cả “lô 2” — phần đất phía sau mặt tiền đường mới mở — với chiều sâu thích hợp. Toàn bộ quỹ đất sạch ở “lô 2” sau đó được thành phố phân lô, quy hoạch đồng bộ và đấu giá công khai.

Ba lợi ích chiến lược từ mô hình này:

Thứ nhất — Tự cân đối tài chính: Nguồn tiền khổng lồ từ đấu giá đất được tái đầu tư trực tiếp vào hạ tầng. Đà Nẵng hiện thực hóa cơ chế “đổi đất lấy công trình” mà không cần gánh áp lực nợ công quá lớn từ ngân sách trung ương.

Thứ hai — Xóa bỏ bất công xã hội và đầu cơ: Triệt tiêu hiện tượng “nhà siêu mỏng, siêu méo” làm xấu bộ mặt đô thị; đồng thời ngăn chặn đầu cơ trục lợi địa tô của cán bộ/ chủ đầu cơ có lợi thế nắm quy hoạch hoặc các hộ dân không bị giải tỏa mặt tiền.

Thứ ba — Quy hoạch cảnh quan đồng bộ: Giúp thành phố chủ động định hình kiến trúc đô thị dọc các trục đại lộ một cách ngăn nắp, hiện đại ngay từ đầu.

Kết quả, cùng với các chiến dịch về trật tự đô thị, xây dựng sản phẩm du lịch bản địa và thương hiệu đô thị đáng sống, Đà Nẵng từ dưới 500.000 lượt khách du lịch năm 2000 lên ước đạt 17,3 triệu lượt lưu trú năm 2025. Tổng thu ngân sách từ mức phụ thuộc trung ương tăng lên gần 60.000–64.000 tỷ đồng, vượt 25% dự toán. Tốc độ tăng trưởng GRDP đạt 9,18% năm 2025 — đứng thứ 9 cả nước.

Sông Hàn từ ranh giới chia cắt nghèo – giàu trở thành trái tim của “Thành phố đáng sống.”

IV. BÀI HỌC CỦA ÔNG BÁ THANH VÀ “KỶ CƯƠNG”

Sự thành công của Đà Nẵng không chỉ từ thu hút đầu tư, tạo vốn tại chỗ và xây dựng thương hiệu du lịch – dịch vụ, mà nó có nền tảng ủng hộ rất cao của cộng đồng dân cư bắt nguồn từ cơ chế thu hồi đất và bố trí tái định cư đặc biệt, đặt tính công bằng và nhân văn lên hàng đầu.

Chính quyền thành phố xây dựng một hành lang pháp lý chặt chẽ để thẩm tra kỹ lưỡng nguồn gốc đất, thời điểm sử dụng và tính hợp lệ của các loại giấy tờ. Ví dụ, đất sử dụng ổn định trước ngày 31/5/1990 được bồi thường 100% giá trị thiệt hại — không phân biệt có hay không có sổ đỏ. Nguyên tắc nhất quán được giữ vững: “Hộ giải tỏa trắng phải có đất tái định cư, người dân nhường đất cho dự án phải có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ”.

Nhưng bên cạnh nhân văn, ông Bá Thanh nổi tiếng với sự kiên định giữ vững quy hoạch cảnh quan, thẳng thắn phê bình cán bộ trì trệ và sẵn sàng đình chỉ các dự án xâm hại lợi ích công cộng.

Nhân vật Ba Danh trong tiểu thuyết của Thái Bá Lợi — và hình mẫu thực tế của ông ấy ngoài đời — đã để lại điều này: Kỳ tích không đến từ tài chính, không đến từ quy hoạch đẹp trên giấy. Nó đến từ người lãnh đạo dám chịu trách nhiệm và bộ máy nhà nước trực tiếp thực thi, từ đó tạo sự đồng thuận của đông đảo nhân dân — không khoán trắng cho thị trường.

(Còn tiếp)