ĐỐI THOẠI

VNTB – Đề Văn 2026 – Một phát súng vào tư duy rập khuôn

Nhật Ngôn
25.06.2026 5:43
VNThoibao

 (VNTB) – Đề thi Ngữ văn tốt nghiệp THPT năm 2026 giống như một phát súng bắn thẳng vào thói học thuộc lòng, học tủ và tư duy rập khuôn lâu nay

Đề Ngữ văn tốt nghiệp THPT năm 2026 là một trong những đề thi đáng chú ý nhất trong nhiều năm qua. Đây không chỉ là một đề kiểm tra kiến thức, mà còn giống như một phát súng bắn thẳng vào thói học thuộc lòng, học tủ và tư duy rập khuôn vốn đã tồn tại quá lâu trong giáo dục. 

 

Thế hệ lớn lên cùng Internet

Internet chính thức xuất hiện tại Việt Nam từ năm 1997. Sau gần ba thập niên phát triển, khoảng cách tiếp cận thông tin giữa thành thị và nông thôn đã được thu hẹp đáng kể. Những học sinh 17–18 tuổi bước vào kỳ thi năm nay gần như đã sống trọn đời trong môi trường số. Từ khi lớn lên, các em đã quen với Google để tìm kiếm, YouTube để học tập và mạng xã hội để kết nối toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, việc đề thi nhắc đến Steve Jobs, Bill Gates hay Elon Musk không có gì là bất thường. Họ là những biểu tượng quen thuộc về sự sáng tạo và đổi mới mà bất kỳ người trẻ nào cũng có thể tìm hiểu chỉ bằng vài cú nhấp chuột. Internet đã âm thầm thay đổi cách nghĩ, cách học và cả những ước mơ của một thế hệ. Vì vậy, một đề văn đặt ra câu hỏi về việc làm thế nào để xuất hiện những con người xuất chúng như thế tại Việt Nam là hoàn toàn phù hợp thực tế.

Đề mở – Kẻ thù của văn mẫu

Điểm đặc biệt nhất của đề thi năm nay là tính mở. 

Đề bài không yêu cầu thí sinh phân tích một nhân vật hay ghi nhớ một nội dung có sẵn trong sách giáo khoa. Thay vào đó, đề đặt ra một câu hỏi mà không có một đáp án duy nhất. Mỗi học sinh đều có thể đưa ra cách nhìn riêng, miễn là có lập luận hợp lý và thuyết phục. 

Chính vì vậy, đây là dạng đề khiến những người chỉ quen học thuộc văn mẫu gặp khó khăn. Khi không những ý có sẵn để sao chép, người viết buộc phải tự suy nghĩ, tự hình thành quan điểm và tự bảo vệ ý kiến của mình. 

Đó mới là điều đáng quý của môn Ngữ văn.  Văn học không phải là cuộc thi xem ai nhớ nhiều hơn. Mục tiêu cuối cùng của giáo dục không phải tạo ra những chiếc máy lặp lại kiến thức, mà là giúp con người biết tư duy, biết cảm nhận và biết diễn đạt suy nghĩ của mình.  Một đề văn tốt phải giúp phân biệt được người đang suy nghĩ với người chỉ đang lặp lại những gì đã được học thuộc. 

Phép thử bản lĩnh của tuổi 17–18 

Thực chất, đề thi năm nay không đo trí nhớ mà đo năng lực tư duy. 

Trước hết, nó kiểm tra khả năng suy nghĩ độc lập. Học sinh có dám đưa ra góc nhìn khác biệt hay không? Có dám đặt câu hỏi ngược lại với những điều quen thuộc hay không? Có dám cho rằng thành công không nhất thiết phải giống Steve Jobs hay Elon Musk, mà cũng có thể là một nhà khoa học, một kỹ sư, một giáo viên hay một người nông dân sáng tạo? 

Thứ hai, đề thi kiểm tra khả năng lập luận. Nói rằng cần khuyến khích sáng tạo để tạo ra những cá nhân xuất sắc là điều không khó. Nhưng giải thích vì sao cần sáng tạo, môi trường nào thúc đẩy sáng tạo, những yếu tố nào đang cản trở sáng tạo và làm thế nào để khắc phục mới là phần quan trọng nhất. Khả năng lập luận, phân tích và phản biện mới là tiêu chí phân loại thực sự giữa các bài viết. 

Thứ ba, đề thi đòi hỏi người viết phải có hiểu biết nhất định về xã hội. Khi bàn về những cá nhân đổi mới sáng tạo, học sinh không chỉ nói về con người mà còn phải nói về môi trường đã tạo điều kiện cho họ phát triển. Một xã hội khuyến khích sáng tạo, tôn trọng tài năng, bảo vệ quyền lợi chính đáng của công dân và tạo cơ hội cạnh tranh công bằng thường sẽ có nhiều điều kiện hơn để sản sinh ra những con người xuất sắc. 

Đó là những vấn đề gắn liền với thực tế đời sống chứ không chỉ nằm trong sách giáo khoa. 

Đề văn không chỉ để chấm điểm 

Điều đáng giá nhất của đề thi năm nay là đặt ra câu hỏi về triết lý giáo dục. Sau 12 năm học tập, học sinh cần được đánh giá bằng khả năng ghi nhớ hay bằng khả năng suy nghĩ? Nhà trường đang đào tạo những bộ óc biết đặt câu hỏi hay chỉ đào tạo những người biết lặp lại câu trả lời có sẵn? Một học sinh học giỏi nhưng không biết phân tích, phản biện và đưa ra chính kiến, thì đó không phải là thành công của giáo dục. 

Một đất nước muốn phát triển không chỉ cần những người thuộc bài mà cần những cá nhân dám suy nghĩ khác biệt, dám đặt câu hỏi, dám sáng tạo và dám biến ý tưởng thành hiện thực.  Internet đã mang đến cho thế hệ trẻ công cụ tiếp cận tri thức chưa từng có trong lịch sử. 

Một học sinh ở vùng nông thôn hôm nay hoàn toàn có thể tiếp cận những bài giảng, khóa học và ý tưởng giống như một học sinh ở các đô thị lớn. Khoảng cách về thông tin ngày càng thu hẹp. Điều còn lại là khả năng tư duy và sáng tạo của mỗi người. Vì thế, tư duy giáo dục cũng cần thay đổi theo hướng khuyến khích sự khác biệt thay vì ép mọi học sinh đi theo một khuôn mẫu giống nhau. 

Kết luận

Đề Văn 2026, bỏ qua lỗi kỹ thuật từ ngữ, thì có thể xem như một lời thách thức đối với lối học đối phó và học thuộc lòng. Nhưng đồng thời, nó cũng là một cơ hội để thế hệ trẻ chứng minh rằng họ không chỉ biết tiếp nhận kiến thức mà còn biết suy nghĩ độc lập. Đã đến lúc chuyển từ việc chép để học sang học để hiểu; từ việc tìm đáp án có sẵn sang việc tự xây dựng quan điểm cá nhân. 

Khi giáo dục tôn trọng tư duy độc lập, khi xã hội khuyến khích sáng tạo và chấp nhận sự khác biệt, chúng ta sẽ không còn phải quá băn khoăn về việc làm thế nào để có những Steve Jobs hay Bill Gates của Việt Nam. Bởi rất có thể, những bộ óc ấy đang ngồi trong chính phòng thi hôm nay. Điều họ cần không phải là học thuộc những bài văn mẫu, mà là cơ hội để được suy nghĩ, được thể hiện và được phát triển theo cách của riêng mình. Chỉ cần trao cho họ một khoảng không để tự do tư duy, họ có thể vẽ nên tương lai của chính mình và của đất nước.