VNTB – Havana trong làn đạn, Hà Nội trong thế kẹtTác giả: Nguyễn Khắc Giang| Lê Hồng Hiệp
18.06.2026 6:43
VNThoibao
(VNTB) – Việt Nam có cơ hội ngăn chặn một thảm họa tiềm tàng ở Cuba nhờ vào vị thế đặc biệt của mình.
Việc chính quyền Trump bản cáo trạng đối với cựu chủ tịch Cuba Raúl Castro và các lệnh trừng phạt nhắm vào người kế nhiệm ông, Miguel Díaz-Canel, cho thấy Washington hiện coi việc thay đổi chế độ ở Havana là một lựa chọn chính sách khả thi. Điều này làm trầm trọng thêm những khó khăn của Cuba. Sự sụp đổ của Nicolás Maduro tại Venezuela vào tháng 1 đã cắt đứt nguồn dầu trợ giá vốn duy trì hòn đảo này trong một thời gian dài, đẩy Cuba vào cuộc khủng hoảng kinh tế – xã hội tồi tệ nhất kể từ thập niên 1990.
Thế tiến thoái lưỡng nan trong quan hệ ngoại giao
Đối với hầu hết các quốc gia, đây là một vấn đề xa vời. Nhưng với Việt Nam, đây là một bài kiểm tra về tình hữu nghị, sự quyết tâm và khả năng đánh giá chính sách đối ngoại. Hà Nội và Havana đã là đồng minh thân thiết trong sáu thập kỷ, gắn kết bởi cuộc đấu tranh chung chống chủ nghĩa đế quốc, sự tương đồng về tư tưởng và tình đồng chí chân thành. Hoàn cảnh khó khăn của Cuba đặt Việt Nam trước một thế tiến thoái lưỡng nan: làm thế nào để ủng hộ một người đồng chí lâu năm mà không làm tổn hại đến mối quan hệ đối tác quan trọng mà họ đã dày công xây dựng với Washington.
Trong hầu hết sáu thập kỷ đó, việc ủng hộ Cuba không tiêu tốn quá nhiều nguồn lực của Việt Nam. Những rắc rối của Havana mang tính kinh niên hơn là sống còn; áp lực từ phía Mỹ cũng chỉ mang tính chất gián đoạn và các cử chỉ biểu tượng – dù là một phiếu bầu tại Liên Hợp Quốc hay một chuyến hàng gạo – đều đủ để duy trì tình hữu nghị. Tuy nhiên, sự sụp đổ của Maduro và áp lực siết chặt của Mỹ đối với Cuba sau đó đã làm thay đổi tính toán này. Washington đang áp dụng những áp lực nhắm mục tiêu leo thang, vốn gắn liền với các nỗ lực thay đổi chế độ. Câu hỏi mà Hà Nội từ lâu đã né tránh – liệu họ sẵn sàng hy sinh bao nhiêu cho Cuba khi những cái giá thực tế bắt đầu xuất hiện – giờ đây không còn có thể trì hoãn được nữa.
Tình hữu nghị sắt son
Mối quan hệ mật thiết Việt Nam – Cuba không chỉ dựa trên hệ tư tưởng chính trị chung mà còn dựa trên lịch sử. Vào tháng 9 năm 1973, Fidel Castro đã đến thăm tỉnh Quảng Trị, nơi tuyến đầu bị chiến tranh tàn phá, và tuyên bố nổi tiếng: “Vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu của mình”. Đó không phải là một cử chỉ suông. Cuba đã giúp tái thiết Việt Nam, xây dựng, trong số những công trình khác, một khách sạn lớn tại Hà Nội và một bệnh viện tại Quảng Bình – những đóng góp có ý nghĩa thực sự đối với một đất nước đang trỗi dậy từ chiến tranh.
Hà Nội đã đền đáp mối ân tình này một cách tương xứng. Việt Nam hiện là nhà đầu tư châu Á lớn nhất tại Cuba, với bảy dự án đang triển khai và số vốn cam kết hơn 160 triệu USD. Gạo vẫn là xương sống của tình hữu nghị: hàng chục nghìn tấn gạo đã được gửi tới Cuba dưới dạng viện trợ chỉ trong thập kỷ qua, bao gồm 11.500 tấn sau chuyến thăm của Chủ tịch Tô Lâm vào năm 2024. Tại Liên Hợp Quốc, Việt Nam đã bỏ phiếu mỗi năm để kêu gọi chấm dứt lệnh cấm vận của Mỹ, như đã làm một lần nữa vào tháng 10 năm ngoái.
Khó khăn trong việc duy trì cán cân ngoại giao
Tình cảm đó không chỉ dừng lại ở cấp chính thức. Năm ngoái, lời kêu gọi của Hội Chữ thập đỏ Việt Nam nhân kỷ niệm 65 năm thiết lập quan hệ đã huy động được khoảng 23 triệu USD cho Cuba trong 65 ngày, gấp chín lần mục tiêu đề ra, từ hai triệu khoản đóng góp nhỏ lẻ.
Chính thành tích đó đang khiến Hà Nội cảm thấy khó xử. Ít người kỳ vọng quân đội Mỹ sẽ đặt chân đến Havana vào ngày mai, nhưng một lộ trình đi từ cấm vận, đến việc truy tố cựu lãnh đạo, và giờ là các lệnh trừng phạt nhắm vào tổng thống đương nhiệm không để lại nhiều hy vọng về những gì sắp tới, cho cả Cuba và những ai đứng về phía họ.
Lý do cho sự thận trọng là rất rõ ràng. Việt Nam đã nâng cấp quan hệ với Mỹ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện vào năm 2023 và hiện đang tham gia các cuộc đàm phán thương mại nhạy cảm để giảm bớt các loại thuế quan vốn đe dọa nền kinh tế định hướng xuất khẩu của mình. Việc công khai đối đầu với chính quyền Trump vì vấn đề Cuba sẽ rất mạo hiểm; Hà Nội không muốn trở thành “thiệt hại ngoài ý muốn”.
Tuy nhiên, việc lặng lẽ giữ khoảng cách với Cuba sẽ mang lại những cái giá khác. Tình đoàn kết với một nhóm nhỏ các đối tác tư tưởng, trong đó đứng đầu là Cuba, từ lâu đã là một dấu ấn trong chính sách đối ngoại của Việt Nam và là tín hiệu cho thấy sự đáng tin cậy của họ đối với các đối tác nước ngoài. Việc để một trong những mối quan hệ đó bị xói mòn bởi áp lực bên ngoài mà không lên tiếng phản đối sẽ làm suy yếu thông điệp đó.
Cái giá về chính trị trong nước có thể còn lớn hơn. Có một sự đồng cảm sâu sắc của công chúng dành cho Cuba, đặc biệt là ở những người Việt Nam lớn tuổi. Mối quan hệ này vẫn là một thước đo đối với những người bảo thủ trong đảng, những người coi tình đoàn kết với Havana là bằng chứng cho thấy Đổi Mới chưa bao giờ cắt đứt Việt Nam khỏi cội nguồn tư tưởng của mình.
Bản năng của Việt Nam sẽ là giữ gìn những lời lẽ đoàn kết trong khi tránh những cam kết tốn kém trong việc bảo vệ Cuba, nhưng thế cân bằng đó đang trở nên khó khăn hơn. Nghị quyết của Liên Hợp Quốc hồi tháng 10 năm ngoái phản đối lệnh cấm vận của Mỹ đã được thông qua với tỷ lệ 165–7 (và 12 phiếu trắng), giảm mạnh so với tỷ lệ 187–2 (với một phiếu trắng) một năm trước đó. Sự che chở về mặt ngoại giao mà Việt Nam vốn tận hưởng từ lâu đang thu hẹp lại; và Washington đang nỗ lực thu hẹp nó hơn nữa.
Vai trò của Việt Nam: Trung gian và Tấm gương cải cách
Một vai trò mang tính xây dựng hơn vẫn đang hiện hữu. Là một trong số ít các quốc gia nhận được thiện chí từ cả Havana và Washington, Việt Nam có thể đóng vai trò trung gian nếu hai bên tiến tới đối thoại. Vai trò như vậy sẽ không tốn kém nhiều mà vẫn hỗ trợ cho một kết quả ổn định, phi bạo lực.
Cuộc chơi dài hạn quan trọng hơn. Điều giá trị nhất mà Việt Nam có thể mang lại cho Cuba không phải là gạo mà là một tấm gương. Cả hai quốc gia đều bị bỏ rơi sau sự sụp đổ của Liên Xô cũ, nhưng con đường của họ phân hóa một cách đáng kể. Việt Nam đã chuyển đổi một nền kinh tế chỉ huy phá sản thành một trong những câu chuyện thành công lớn của thế giới đang phát triển, trong khi Havana vẫn bám lấy mô hình cũ. Khía cạnh chính trị cũng mang tính giáo huấn tương tự. Việt Nam từng chiến đấu chống lại cả Mỹ và Trung Quốc, để lại những mối quan hệ đó trong đống đổ nát. Thông qua tư duy cởi mở, ngoại giao và những cải cách kinh tế có ý nghĩa, họ đã biến cả hai đối thủ thành những đối tác không thể thiếu. Cuba đã tiếp thu các luận điệu về tấm gương Việt Nam mà không tiếp thu phần nội dung thực chất, từ đó làm sâu sắc thêm sự cô lập của chính mình thay vì phá bỏ nó.
Hà Nội đã bắt đầu, một cách thận trọng, đưa ra những lập luận này. Các nhà lãnh đạo Việt Nam đề nghị những bài học về cải cách cho các đối tác Cuba trong hầu hết các cuộc trao đổi, trong khi các công ty Việt Nam tiếp tục đầu tư vào Cuba bất chấp những rủi ro đáng kể và lợi nhuận khiêm tốn. Đây là nơi ảnh hưởng của Việt Nam được sử dụng tốt nhất: khuyến khích cải cách và mở cửa trước khi khủng hoảng buộc họ phải thực hiện một quá trình chuyển đổi gây xáo trộn hơn.
Trong kịch bản tồi tệ nhất là chế độ Cuba sụp đổ, Việt Nam sẽ mất đi một trong những mối quan hệ ngoại giao bền chặt nhất. Hà Nội sẽ làm tất cả những gì có thể để ngăn chặn kết quả đó thông qua viện trợ, đầu tư, hỗ trợ ngoại giao và sức mạnh từ tấm gương. Tuy nhiên, cuối cùng thì những lựa chọn quyết định vẫn nằm ở Havana. Việt Nam đã chứng minh rằng một nhà nước xã hội chủ nghĩa có thể cải cách, mở cửa và thịnh vượng mà không hy sinh sự ổn định chính trị. Mô hình đã tồn tại; Cuba phải quyết định xem có nên theo đuổi hay không.
(*) Nguyễn Khắc Giang là Nghiên cứu viên khách mời tại Chương trình Nghiên cứu Việt Nam của Viện ISEAS – Yusof Ishak. Ông từng là Nghiên cứu viên tại Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Chiến lược Việt Nam.
Lê Hồng Hiệp là Nghiên cứu viên cao cấp và Điều phối viên Chương trình Nghiên cứu Việt Nam tại Viện ISEAS – Yusof Ishak.
________________________
No comments:
Post a Comment