ĐỐI THOẠI

VNTB – Gặp “người lạ” trong đề thi Văn: Đáng sợ hay đáng mừng?

Thuỳ Linh
14.06.2026 6:13
VNThoibao

 (VNTB) – Câu chuyện về Steve Jobs trong đề thi không phải là việc học sinh có biết ông là ai, mà là ngành giáo dục có dám chấp nhận những câu trả lời “không có trong đáp án”.

Dư luận đang đổ dồn sự chú ý vào việc cố Chủ tịch Apple – Steve Jobs xuất hiện trong đề thi Ngữ văn Tốt nghiệp THPT năm 2026. Bước chân ra khỏi phòng thi, câu chuyện đứa con ngơ ngác hỏi mẹ “Steve Jobs là ai?” đã châm ngòi cho một nỗi lo lớn hơn: Liệu đề thi có đang tạo ra sự phân hoá vùng miền? Phải chăng những học sinh ở thành phố lớn sẽ có nhiều lợi thế hơn so với học sinh vùng nông thôn, miền núi? Thế nhưng, liệu nỗi lo ấy có đang đi ngược lại với thực tế của thời đại số, và rào cản thực sự nằm ở cái tên Steve Jobs hay ở chính tư duy chấm thi?

Công nghệ không là đặc quyền của riêng phố thị

Không thể phủ nhận, sự phân hoá kiến thức luôn là bài toán đau đầu trong các kỳ thi quốc gia. Học sinh tại các thành phố lớn như TP.HCM, Hà Nội, Đà Nẵng… rõ ràng có nhiều cơ hội tiếp xúc với các nguồn thông tin hiện đại hơn so với học sinh ở các địa phương nghèo, vùng sâu vùng xa.

Tuy nhiên, trong kỷ nguyên số, nếu tiếp tục giữ góc nhìn cũ kỹ ấy, chúng ta đang vô tình đánh giá thấp năng lực tự học và khả năng cập nhật của thế hệ trẻ. Ngày nay, sự phổ cập của Internet và những chiếc điện thoại thông minh giá rẻ đã phần nào xoá nhoà ranh giới địa lý. Chỉ cần một cú chạm màn hình, với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI), học sinh ở bất cứ đâu đều có thể tiếp cận kho tàng tri thức khổng lồ. Khái niệm về công nghệ, về hệ điều hành, hay những huyền thoại làm thay đổi thế giới như Steve Jobs không còn là đặc quyền tri thức của riêng ai.

Bàn luận về vấn đề này, ông Sơn nghĩ rằng đừng nhìn GenZ bằng con mắt của thế hệ trước. Ông nói: “Thế hệ trẻ sống và lớn lên trong thời đại Internet chứ không phải như cái thời của mình. Khu vực quá sâu, quá xa, cách biệt với cuộc sống bên ngoài bằng mấy ngọn núi thì tôi không biết, nhưng tôi thấy ở quê, dù là vùng hẻo, tụi nó cũng có chiếc điện thoại trong tay để tra cứu, tìm hiểu và học hỏi. Cái cần quan tâm là đang xem cái gì, nội dung có chất lượng hay không chứ đừng dùng những cái mình đã trải qua soi chiếu những cái đang diễn ra”.

Nếu không biết Steve Jobs là ai

Kiến thức là vô hạn, những gì chúng ta biết chỉ là hạt cát giữa đại dương. Do đó, việc một học sinh chưa từng nghe tên Steve Jobs là điều hoàn toàn bình thường. Nỗi sợ hãi khi gặp “người lạ” trong đề thi thực chất đến từ việc đề bài đã đi ngược lại với những bài văn mẫu được học tủ, chuẩn bị trước, từ đó dễ khiến cho thí sinh  cảm thấy hoang mang.

Tuy nhiên, cần xác định rõ, Steve Jobs xuất hiện trong câu nghị luận xã hội – phần kiểm tra tư duy đời sống, không phải nghị luận văn học. Đề bài hoàn toàn không yêu cầu thí sinh phải viết tiểu sử hay phân tích sự nghiệp của ông. Đối với một học sinh có năng lực tư duy độc lập, ngay cả khi chưa từng biết nhân vật này, các em vẫn có một “thủ thuật” xử lý đơn giản: bám sát ngữ liệu được cung cấp.

Khi đề thi đã ghi rõ ông là người có những phát minh công nghệ góp phần thay đổi thế giới, học sinh lập tức có thể định vị nhân vật này như một biểu tượng của sự sáng tạo và đổi mới. Từ cái “nền” đó, người viết hoàn toàn có thể tự tin bàn luận về vai trò của công nghệ đối với sự phát triển, hoặc làm sao để thế hệ trẻ dám nghĩ khác biệt nhằm thúc đẩy đất nước.

Anh H.V. (cựu sinh viên ngành Ngữ văn, trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn) bày tỏ: “Mình thấy Ngữ Văn không nên rập khuôn, huống gì đây là đề tài nghị luận xã hội. Không thể vô bất kỳ bài nào cũng cùng một giọng văn, ra cuộc sống đâu phải cái gì cũng khuôn mẫu và như ý được. Cho nên, cần phải biết tư duy, xoay chuyển để gặp bất kỳ bài nào, dạng câu hỏi nào cũng có thể trả lời được”.

Đề mở nhưng cách chấm có mở?

Dù vậy, việc đưa một cái tên mang tầm vĩ mô toàn cầu vào đề thi liệu có thiết thực. Một đề tài công nghệ dù hay đến mấy cũng có thể trở nên xa vời với trải nghiệm sống của một học sinh 18 tuổi. Tại sao chúng ta không dũng cảm đưa vào đề thi những vấn đề nhức nhối, cận kề đang xảy ra hằng ngày trong không gian học đường như bạo lực học đường hay thực phẩm bẩn trong trường học? Đó mới là những mảnh đất thực tế nhất để học sinh hiến kế, bày tỏ tiếng nói chân thật từ chính trải nghiệm của mình.

Nhưng quan trọng hơn, một đề bài dù có cố khoác chiếc áo cởi mở, liệu tư duy của giám khảo và những dòng ba-rem điểm có thực sự “mở”? Khi điểm số luôn là áp lực lớn, học sinh sẽ chọn giải pháp an toàn là viết làm sao cho trúng các ý có sẵn trong đáp án của Bộ GD&ĐT. Một học sinh cá tính, đưa ra góc nhìn phản biện táo bạo đi ngược lại số đông, liệu có chắc được giám khảo đón nhận, hay sẽ bị đánh giá là “lạc đề”?

Từng trải qua các kỳ thi lớn, anh H.V. chia sẻ thêm:“Trong lớp, một lần mình thử nghiệm cách viết hoàn toàn khác nhưng bị điểm thấp hơn so với đứa làm theo ý giáo viên. Thi tốt nghiệp trung học phổ thông cũng vậy, nhưng khi thi đại học thì lại khác. Cùng một góc nhìn phản biện đó, lúc mình thi Đại học khối chuyên Văn thì lại được điểm tốt vì người chấm cởi mở, nhưng khi thi Cao đẳng cũng đúng chuyên khoa Văn thì lại bị chấm dưới trung bình”.

Nhìn lại những tranh luận quanh đề thi Ngữ văn năm 2026, có thể thấy ai cũng có cái lý của riêng mình. Đề thi về Steve Jobs có thể chưa hoàn hảo về tính thực tế nhưng nó đem đến một thông điệp mới, muốn có một thế hệ trẻ bản lĩnh, không những học sinh cần dám nghĩ khác biệt mà ngay cả người ra đề và giáo viên chấm thi cũng phải dũng cảm cởi bỏ chiếc “vòng kim cô” đáp án để đón nhận những góc nhìn mới.