VNTB – Khát vọng sức mạnh mềm ở Top 3Ngô Di Lân
10.05.2026 12:18
VNThoibao
Tôi thấy ý kiến của anh Xuân Bắc về việc sức mạnh mềm quốc gia của Việt Nam nên hướng tới nhóm hàng đầu thế giới là một phát biểu thú vị. Có thể “top 3” là hơi quá nhưng cái này mỗi người sẽ có quan điểm riêng. Nhưng là dân nghiên cứu thì với tôi, câu hỏi đáng bàn hơn là: khi nói về sức mạnh mềm, ta thực sự đang nói về điều gì?
Đây là một khái niệm được dùng khá nhiều trong các thảo luận về văn hóa, du lịch, và đối ngoại. Nhưng càng được dùng nhiều, khái niệm này càng dễ bị hiểu rộng, hiểu lỏng, hoặc hiểu thành một cách diễn đạt “sang” hơn cho “quảng bá hình ảnh đất nước”. Ta thường nói Việt Nam có đồ ăn ngon, cảnh quan đẹp, con người thân thiện, lịch sử đặc biệt, văn hóa phong phú. Tất cả đều đúng. Nhưng những điều đó mới là nguồn lực có thể tạo ra sức mạnh mềm, chứ chưa phải là sức mạnh mềm đúng nghĩa.
Joseph Nye, người được coi là “cha đẻ” của khái niệm này, không chỉ nói về sức mạnh mềm như sức hấp dẫn đơn thuần. Quyền lực, dù cứng hay mềm, cuối cùng vẫn là khả năng khiến người khác hành động theo hướng phù hợp với lợi ích hoặc mong muốn của mình.
Quyền lực cứng làm điều đó bằng sự ép buộc, trừng phạt, đe dọa, tiền bạc, viện trợ, hoặc các dạng lợi ích vật chất khác. Người khác làm theo vì họ sợ, họ cần, lệ thuộc, nói chung là vì họ thấy có lợi.
Sức mạnh mềm vận hành theo một cơ chế rất khác. Nó không khiến người khác làm theo vì bị ép hay được trả giá, mà vì họ thấy điều đó hấp dẫn, chính đáng, đáng tin, đáng ngưỡng mộ, hoặc phù hợp với hình ảnh mà họ muốn hướng tới. Nói đơn giản hơn, quyền lực cứng làm người khác thay đổi hành vi từ bên ngoài. Sức mạnh mềm làm thay đổi mong muốn và cách nhìn từ bên trong.
Vì vậy, sức mạnh mềm không chỉ là việc một quốc gia được yêu thích, mến mộ. Sức mạnh mềm là khả năng biến sự yêu thích đó thành lựa chọn, hành vi và ảnh hưởng.
Nước Mỹ chắc chắn có quyền lực mềm tầm top 3 thế giới (ít nhất cho đến gần đây…) Nếu chỉ nhìn vào đời sống hằng ngày ở nhiều nơi trên nước Mỹ, ta sẽ thấy thực tế không phải lúc nào cũng hào nhoáng. Chi phí sinh hoạt cao, y tế đắt đỏ, chính trị phân cực, nhiều đô thị có vấn đề, nhiều vùng nông thôn cũng không có gì làm hấp dẫn. Nhưng hàng triệu triệu người trên thế giới vẫn ao ước muốn đến Mỹ, học ở Mỹ, làm việc ở Mỹ, khởi nghiệp ở Mỹ, hoặc gửi con cái đến Mỹ. Tại sao?
Một phần là vì tiền lương, đại học, công nghệ, thị trường và cơ hội vật chất. Nhưng không chỉ có vậy. Trong đầu rất nhiều người, nước Mỹ là một ý niệm: tự do, cơ hội, đổi đời, sáng tạo, thành công, “nếu đủ giỏi thì có thể vươn lên”. Ý niệm ấy đôi khi mạnh hơn thực tại nhiều lần. Nó khiến người ta chấp nhận rủi ro, chi phí và bất định để đi về phía nước Mỹ. Đó là sức mạnh mềm ở tầng sâu nhất: không chỉ làm người khác thích mình, mà làm người khác tưởng tượng tương lai của họ gắn với mình.
Hollywood cũng là một ví dụ dễ thấy. Các bộ phim Mỹ về quân đội, đặc nhiệm, tàu sân bay, phi công, CIA, Nhà Trắng hay các cuộc giải cứu toàn cầu không chỉ là giải trí. Chúng tạo ra một vũ trụ tưởng tượng trong đó Mỹ hiện lên như trung tâm của hành động, công nghệ, chính nghĩa. Người xem không nhất thiết đồng ý với mọi chính sách đối ngoại của Mỹ, nhưng họ đã quen nhìn thế giới qua rất nhiều hình ảnh do Mỹ sản xuất. Khi một quốc gia có khả năng định hình trí tưởng tượng của người khác về quyền lực và vai trò của mình, đó là sức mạnh mềm không cần phải bàn cãi.
Hàn Quốc là một ví dụ gần hơn với châu Á. Làn sóng Hallyu không chỉ khiến thế giới biết đến K-pop, phim Hàn, mỹ phẩm Hàn hay đồ ăn Hàn. Quan trọng hơn, nó thay đổi hành vi. Người ta học tiếng Hàn, mua mỹ phẩm Hàn, đi du lịch Hàn, ăn món Hàn, mặc theo phong cách Hàn, theo dõi thần tượng Hàn, xem Hàn Quốc như một xã hội hiện đại, trẻ trung và đáng trải nghiệm. Văn hóa ở đây không chỉ là biểu diễn. Nó trở thành công nghiệp, tiêu dùng, du lịch, thương hiệu và uy tín quốc gia.
Pháp lại có một kiểu sức mạnh mềm khác. Không nhất thiết ồn ào, sôi nổi như văn hóa đại chúng Hàn Quốc, nhưng Pháp gắn với ngôn ngữ, ẩm thực, thời trang, rượu vang, bảo tàng, triết học, ngoại giao, lối sống và ý niệm về sự tinh tế. Sức mạnh của nước Pháp không còn như thời của Louis XIV, nhưng hàng triệu người vẫn đang học tiếng Pháp hàng ngày, mong mỏi một lần đến ngắm tháp Eiffel tận mắt, và muốn tới cống hiến cho nền kinh tế Pháp.
Đến đây có một điểm cần làm rõ. Sức mạnh mềm không thể đo lường hoàn toàn bằng vài con số. Có những thứ nằm trong cảm xúc, trí tưởng tượng, niềm tin, thói quen và khát vọng của con người. Một bảng xếp hạng có thể hữu ích, nhưng không thể nói lên hết sức mạnh mềm của một quốc gia.
Nhưng không đo lường hoàn hảo không có nghĩa là muốn nói gì cũng được. Nếu nghiêm túc, ta vẫn phải nhìn vào kết quả. Ta không chỉ hỏi: thế giới có yêu thích Việt Nam không? Ta còn phải hỏi: sự yêu thích đó đã chuyển hoá thành những thay đổi gì?
Người ta thích đồ ăn Việt Nam, nhưng có sẵn sàng bảo vệ quan điểm đồ ăn Việt Nam ngon hơn đồ ăn một nước X trên mạng xã hội? Người ta thích du lịch Việt Nam, nhưng bao nhiêu người quay lại nhiều lần, ở lại dài hạn, đưa gia đình đến sống, hoặc xem Việt Nam là một điểm đến đáng tin cậy cho công việc và tương lai? Người ta có thiện cảm với lịch sử Việt Nam, nhưng thiện cảm đó có chuyển hóa thành sự ủng hộ đối với lập trường của Việt Nam ở Biển Đông hay không? Người ta biết Việt Nam đang phát triển nhanh, nhưng đã có bao nhiêu sinh viên, kỹ sư, nhà sáng lập, lập trình viên, nghệ sĩ hay nhà đầu tư quốc tế đến Việt Nam vì họ tin vào một “giấc mơ Việt Nam”?
Đặt ra những câu hỏi ấy không phải là để làm giảm giá trị của Việt Nam. Ngược lại, chúng giúp ta nghiêm túc hơn với những gì ta đang có. Việt Nam có rất nhiều “nguồn lực mềm”: ẩm thực phong phú, cảnh quan đẹp, lịch sử đặc biệt, con người linh hoạt, cộng đồng người Việt ở nước ngoài, hình ảnh một đất nước ổn định, hiếu khách, và có đường lối đối ngoại cân bằng, ủng hộ những quan điểm tiến bộ cuung của nhân loại. Nhưng nguồn lực không tự động trở thành quyền lực hay ảnh hưởng.
Thách thức lớn nhất của Việt Nam không phải là thiếu chất liệu. Thách thức chiến lược là chuyển hóa.
Chuyển hóa thiện cảm thành hành vi. Chuyển hóa hình ảnh quốc gia thành lựa chọn của người tiêu dùng, nhà đầu tư, sinh viên, du khách và bạn bè quốc tế. Chuyển hóa bản sắc Việt Nam thành những câu chuyện, thương hiệu, bộ phim, bài hát, trò chơi, thiết kế, thành phố và trải nghiệm mà bạn bè quốc tế muốn quay lại, muốn chia sẻ, muốn gắn bó.
Ở đây, Nhà nước có vai trò rất quan trọng. Nhà nước có thể tạo hạ tầng, luật chơi, nguồn lực, chính sách thị thực, bảo hộ sở hữu trí tuệ, môi trường kinh doanh, thiết chế văn hóa và các chương trình quảng bá quốc gia. Nhưng sức sống của văn hóa không thể chỉ đến từ mệnh lệnh hành chính. Văn hóa mạnh thường có phần tự nhiên, bất ngờ, khó kiểm soát: tài năng trẻ, thị trường, gu thẩm mỹ mới, cộng đồng người hâm mộ, thử nghiệm sáng tạo và những sản phẩm thành công vì chúng thật, chứ không phải vì chúng được giao nhiệm vụ “phải thành công”.
Bài học Hàn Quốc cũng nên được hiểu theo hướng đó. Hàn Quốc mạnh lên vì đã biến văn hóa thành ngành công nghiệp, biến ngành công nghiệp thành trải nghiệm toàn cầu, rồi biến trải nghiệm đó thành tiêu dùng, du lịch, học ngôn ngữ, thiện cảm, uy tín và ảnh hưởng. Việt Nam có thể học tinh thần ấy, nhưng không nên sao chép máy móc. Sức mạnh mềm của Việt Nam chỉ bền vững nếu nó đi ra từ những gì thật sự là Việt Nam, nhưng được tổ chức, kể lại và đưa ra thế giới bằng năng lực chuyên nghiệp hơn.
Vì vậy, khi nói Việt Nam cần có sức mạnh mềm ở tầm cao hơn, tôi nghĩ đó là một khát vọng đáng ủng hộ. Nhưng để khát vọng ấy không dừng ở khẩu hiệu, ta cần hiểu đúng cơ chế của sức mạnh mềm. Đây không phải là cuộc thi xem ai có nhiều di sản hơn, món ăn ngon hơn, phong cảnh đẹp hơn hay lời giới thiệu hay hơn. Đó là câu hỏi về ảnh hưởng thực chất.
Nói ngắn gọn, sức mạnh mềm không phải chỉ là việc thế giới có thích Việt Nam hay không. Câu hỏi sâu hơn là: khi thế giới có thiện cảm với Việt Nam, thiện cảm đó có khiến họ hành động khác đi theo hướng có lợi cho Việt Nam hay không?
Nếu câu trả lời là có, ta đang có sức mạnh mềm. Nếu câu trả lời còn mơ hồ, thì việc cần làm không phải chỉ là nói hay hơn về Việt Nam, mà là xây dựng những cơ chế tốt hơn để biến sự hấp dẫn của Việt Nam thành niềm tin, lựa chọn và sức ảnh hưởng.
___________________
Nguồn:
No comments:
Post a Comment