Bắc Trung bộ sẽ là vùng hứng chịu ô nhiễm arsenic nặng nhất Đông Nam Á từ các mỏ đất hiếm
Phạm Phan Long
5-5-2026
Tiengdan
Trong bài viết ngày 14-10-2025 trên Tiếng Dân và trên các diễn đàn mạng, tôi đã trình bày mối lo ngại về các mỏ đất hiếm bên Lào, thải ra những chất độc đe dọa an ninh nguồn nước cho 10 triệu dân cư và hệ sinh thái của ba dòng sông: Sông Mã, sông Chu, và sông Lam ở Việt Nam. Tạp chí chuyên đề về môi sinh Mongabay cũng đã giúp công bố bài báo tôi viết về mối quan tâm này để cộng đồng quốc tế chú ý.
Tôi không thể dừng lại vì xét thấy rằng, lưu vực sông Mã, sông Chu, và sông Lam của Việt Nam là vùng sẽ hứng chịu ô nhiễm nặng nề nhất Đông Nam Á do hàng chục mỏ khai thác đất hiếm ở Lào. Việt Nam tuy nằm dưới vài chục mỏ từ Lào nhưng sẽ hứng chịu nguy hiểm nặng nề hơn Thái Lan, Lào, và Cam Bốt, mặc dù những nước này nằm dưới hàng ngàn mỏ từ Miến Điện.
Ba dòng sông, sông Mã, sông Chu và sông Lam ở miền Bắc Trung bộ Việt Nam không được quốc tế chú ý nhiều, vì về mặt địa lý, chúng chỉ là mảnh ghép nhỏ trong bức tranh toàn cảnh của việc khai thác đất hiếm trên toàn khu vực Đông Nam Á. Thực tế, cho đến nay tôi vẫn chưa tìm thấy một báo cáo nào về hàm lượng arsenic trong ba dòng sông này của Việt Nam mặc dù một vụ chất độc bị rò rỉ từ các mỏ đất hiếm tại Houaphan, Lào, xảy ra từ tháng 2-2024 cho đến nay, vẫn không được quan tâm.
Trong lúc tìm hiểu thêm, tôi đã giật mình khi nhận ra rằng khu vực Bắc Trung bộ Việt Nam có thể lại là vùng cần được quan tâm nhất, hơn cả khu vực sông Mekong và Salween vì những yếu tố sau đây:
1. Myanmar hiện có khoảng 27 mỏ đất hiếm nằm ở thượng lưu sông Salween, tập trung chủ yếu tại điểm nóng Mong Pawk. Trong khi đó, theo bản đồ mới nhất của Trung tâm Stimson, Lào hiện có ít nhất 21 mỏ đất hiếm nằm tại vùng thượng nguồn của các sông Mã, Chu và Lam. Do đó, Việt Nam cần quan tâm hơn về các dòng sông của mình, hơn cả Thái Lan dù nước này hết sức quan tâm về sông ngòi của họ.
2. Tất cả 21 mỏ ở Lào đều sử dụng quy trình khai thác rất hiếm bằng phương pháp “ngâm chiết tại chỗ” (in-situ leaching) mà Trung Quốc sử dụng ở Myanmar và Lào, quy trình này được xem là quy trình độc hại nhất trong vấn đề khai thác mỏ.
3. Tổng số lưu lượng của ba dòng sông trên ở Việt Nam đạt khoảng 41 km³ hàng năm, so với mức 210 km³ của sông Salween. Với lưu lượng từ các sông ở Việt Nam ít hơn, sẽ làm cho hàm lượng arsenic trong các dòng sông Việt Nam cao hơn nhiều so với hàm lượng độc tố từ sông Salween. Do vậy, Việt Nam cần quan tâm tới các dòng sông của mình nhiều hơn Thái Lan đang theo dõi sát sao các dòng sông của họ.
4. Chiều dài ba dòng sông của Việt Nam ngắn hơn sông Salween ở Myanmar, do đó arsenic có hàm lượng cao hơn, sẽ chảy xuống nhanh hơn để tiếp cận dân cư. Việt Nam lại có mật độ dân số cao hơn nhưng có ít thì giờ để đối phó với ô nhiễm từ Lào.
5. Arsenic là 1 độc tố tích lũy sinh học (bioaccumulative) thầm lặng, có mức độ an toàn tối đa trong nước rất thấp (0,01 kg/lít), trong khi dân cư lưu vực trực tiếp sử dụng nước sông trong sinh hoạt và đánh bắt thủy sản để tiêu thụ và làm kế sinh nhai.
Báo cáo mới nhất từ Thái Lan về sông Salween: “Các chuyên gia khuyến cáo dân cư không tiêu thụ thủy sản từ sông Salween” vì ốc sên ở đó đã nhiễm độc arsenic trầm trọng từ những mỏ đất hiếm của Miến Điện. Các chuyên gia đã tổ chức diễn đàn và công bố kết quả xét nghiệm vào ngày 3 tháng 5, cho thấy ốc sên Salween bị ô nhiễm kim loại nặng ở mức cao gấp 10-20 lần so với giới hạn an toàn. Các xét nghiệm trước đó cũng đã phát hiện ô nhiễm asenic trong nước sông vượt quá ngưỡng tiêu chuẩn.
Tôi không muốn làm người gieo rắc hoang mang, nhưng cũng không muốn bất kỳ thảm họa nào xảy ra cho cư dân. Tuy nhiên, các dấu hiệu hiện nay cho thấy những yếu tố kể trên và khả năng tác động tích hợp của chúng có thể khiến khu vực Bắc Trung Bộ trở thành nơi hứng chịu ô nhiễm arsenic nghiêm trọng nhất Đông Nam Á.
No comments:
Post a Comment