VNTB – VNTB – Giới trẻ dùng AI: Cách dùng quan trọng hơn thời gian dùng
The Economist
18.04.2026 7:34
VNThoibao
(VNTB) – Cần trang bị kiến thức cho trường
học và gia đình để giúp người trẻ hiểu và sử dụng các hệ thống AI lành mạnh và
có ích.
Vậy hoàn cảnh xã hội và cảm xúc của một người trẻ có thể ảnh hưởng thế nào đến cách dùng, hoàn cảnh và vì sao họ dùng công nghệ? Và những yếu tố này đóng vai trò gì trong quá trình hoạch định chính sách? Một nhóm nghiên cứu tại công ty dữ liệu y tế do bà Sema Sgaier điều hành đã tìm cách trả lời những câu hỏi này thông qua một nghiên cứu lớn cho nhóm trẻ từ 13 đến 24 tuổi ở Mỹ vào tháng 11 năm 2025. Chúng tôi đã đặt hơn 100 câu hỏi về việc sử dụng AI, ảnh hưởng của AI đến cuộc sống, cũng như hoàn cảnh sức khỏe tinh thần và đời sống nói chung của các em.
Chúng tôi nhận thấy có những người trẻ dùng AI nhiều nhưng lại phát triển lành mạnh và có những người dùng ít nhưng lại rơi vào trạng thái căng thẳng nặng nề. Cùng một công cụ nhưng tác động hoàn toàn khác nhau, tùy thuộc vào bối cảnh kinh tế-xã hội của người dùng, những tình huống gây căng thẳng cho họ và ‘vốn con người’—những kỹ năng và kiến thức mà họ có. Giới trẻ sử dụng AI rất khác nhau.
Với một số người, AI là công cụ giúp thăng tiến. Mười phần trăm số bạn trẻ thường dùng AI biết cách dùng AI để cải thiện cuộc sống của mình; họ lạc quan về việc sử dụng AI, xem AI như công cụ học tập và mở ra cơ hội để rèn kỹ năng, tạo ý tưởng và khám phá hướng nghề nghiệp mới. Hơn hai phần ba nhóm này cho biết AI mở ra những cơ hội mới, trong khi hơn một nửa nói rằng AI giúp họ tự tin giải quyết vấn đề và cảm thấy hy vọng hơn về thế giới. Thanh thiếu niên da đen và những người trẻ có hoàn cảnh kinh tế khó khăn thường thuộc nhóm này; điều này cho thấy AI có thể mở rộng khả năng tiếp cận tri thức và gia tăng cơ hội ở những nơi các nguồn lực khác còn thiếu.
Với một nhóm khác có quy mô tương tự, AI trở thành cái thay thế cho hỗ trợ xã hội và cảm xúc mà họ thiếu trong đời sống thực. Nhóm đáng lo ngại này tìm đến AI để trò chuyện, nhận an ủi tinh thần và lời khuyên khi cảm thấy cô độc. Những người dùng AI nhiều nói rằng họ căng thẳng hơn và dễ bị bắt nạt, phân biệt đối xử hoặc căng thẳng về tài chính hơn. AI có thể vẫn tốt hơn là không có hỗ trợ gì, nhưng các hệ thống AI thông thường không được thiết kế để đảm nhận vai trò này an toàn. Chúng không thể nhận biết chính xác khi nào nên hướng dẫn một trẻ em cần đến sự trợ giúp chuyên nghiệp (do con người đảm trách).
Và rồi cũng có những người hoàn toàn không dùng AI. Nhóm này, chiếm khoảng một phần mười giới trẻ, không xem trí tuệ nhân tạo là công cụ hữu ích trong cuộc sống. Họ lo lắng về ảnh hưởng của AI. Việc ít tiếp cận AI phản ánh sự bi quan chung về xã hội nhiều hơn, chứ không phải do trải nghiệm tiêu cực với công nghệ này. Chúng tôi nhận thấy thanh thiếu niên da trắng và LGBTQ+ chiếm tỷ lệ cao trong nhóm này. Với những người LGBTQ+, AI còn làm tăng lo lắng liên quan đến vấn đề giám sát và quyền riêng tư.
Tuy nhiên, gần một nửa giới trẻ lại ở chỗ nào đó giữa 3 thái cực này. Họ sử dụng AI một cách thực tế để khám phá, học hỏi và giải quyết vấn đề. Họ không nhờ AI cho biết họ là ai, có giá trị như thế nào hay có bản sắc cá nhân như thế nào, hay tìm kiếm sự hỗ trợ về cảm xúc. Hỗ trợ xã hội vững chắc và cảm giác thuộc về một cộng đồng dường như bảo vệ những người này, giúp họ xem AI là công cụ chứ không phải sự thay thế cho quan hệ xã hội.
Điều này có ý nghĩa gì với chính sách và và việc áp dụng chúng trong thực tế? Phản ứng bộc phát muốn kiểm soát quyền truy cập trong trường hợp này hoặc áp đặt giới hạn thời lượng có thể sai lầm. Các đề xuất gần đây, từ việc cấm ChatGPT ở trường học đến luật GUARD – Guidelines for User Age-Verification and Responsible Dialogue Act, (Hướng Dẫn Xác Minh Tuổi Người Dùng và Đối Thoại có Trách Nhiệm) áp dụng trên toàn nước Mỹ, cho thấy xu hướng muốn hạn chế tiếp xúc với AI là biện pháp an toàn chính.
Nếu AI đóng vai trò như công cụ thúc đẩy một số trẻ tiến lên, là công cụ tăng năng suất cho trẻ khác, và sự thay thế cảm xúc cho những ai thiếu hỗ trợ, thì việc chỉ tính đến mức độ tiếp xúc là cách quản lý sai. Cái cần có là một cách tiếp cận nhiều mặt, phù hợp với cách AI xâm nhập vào đời sống giới trẻ và, phản chiếu cuộc sống của chúng.
Việc thiết kế các hệ thống AI với các biện pháp an toàn chắc chắn và thông minh là điều cần thiết. Các công ty có trách nhiệm đảm bảo hệ thống của họ không để các bạn trẻ gặp phải các tương tác có hại, và các nhà làm chính sách phải buộc họ chịu trách nhiệm. Một số chính quyền, như California và New York, đã bắt đầu đi theo hướng này, với các đề xuất thông báo rõ hơn cho người dùng về cách hoạt động và những rủi ro khi dùng AI. Đồng thời hạn chế những tính năng được thiết kế để lèo lái cảm xúc hay hành vi của người trẻ theo hướng không lành mạnh. Nhưng chỉ sửa sản phẩm thôi chưa đủ.
Câu hỏi quan trọng là công nghệ này cuối cùng sẽ đóng vai trò gì. Nên tập trung vào những nơi AI bắt đầu thay thế sự hỗ trợ từ con người và liệu sự thay thế đó có an toàn hay không. Điều này đồng nghĩa với việc cần tạo điều kiện để AI có thể kết nối người dùng với sự hỗ trợ từ con người, chẳng hạn như kết nối dễ dàng với các dịch vụ sức khỏe tinh thần, đồng thời trang bị kiến thức cho trường học và gia đình để giúp người trẻ hiểu và sử dụng các hệ thống AI lành mạnh và có ích.
Người lớn đáng tin cậy đóng vai trò trung tâm. Thường phụ huynh nghĩ khác về cách con cái dùng AI và cách chúng thực sự sử dụng. Tuy vậy, cha mẹ và những người lớn đáng tin vẫn là những người hỗ trợ quan trọng nhất. Giúp trẻ thảo luận với đầy đủ thông tin hơn về AI thì tốt hơn là chỉ tìm cách hạn chế sử dụng AI. Các chuyên gia cho rằng những cuộc trò chuyện này nên tập trung vào việc giúp người trẻ hiểu AI làm được gì và không làm được gì, nói rõ đến rủi ro về việc lộ thông tin cá nhân, và khuyến khích giới trẻ suy nghĩ logic khi đọc các phản hồi từ AI.
Tóm lại, cần thay đổi hướng của cuộc tranh luận này. Thay vì chỉ hỏi thanh thiếu niên nên dành bao nhiêu thời gian cho AI, mà nên đặt câu hỏi là dùng AI như thế nào cho phù hợp với môi trường xã hội đang định hình cuộc sống của trẻ. AI sẽ không tự quyết định sức khỏe tinh thần của những người trẻ, nhưng có thể tiết lộ và đôi khi khuếch đại những điểm mạnh hoặc sự thiếu hụt trong các hệ thống hỗ trợ con người.
The Economist – How the young use AI matters more than for how long
No comments:
Post a Comment