Thông điệp Magnifica Humanitas thách thức tham vọng AI của Trump
Nguồn: Christopher White, “On AI, It’s the Pope vs. Trump”, Foreign Policy, 27/05/2026
Biên dịch: Viên Đăng Huy
29/05/2026
NghiencuuQT
Lập trường thờ ơ của chính quyền Trump đối với AI, như ông Vance đã phác thảo tại Paris, phần lớn được định hình bởi cách tiếp cận buông lỏng quản lý, phi điều tiết hóa nhằm đẩy nhanh tốc độ phát triển. Trong cuộc đua AI toàn cầu, Mỹ trên thực tế không khác gì một vùng Viễn Tây hoang dã. Ngay tuần trước, Tổng thống Donald Trump đã đảo ngược quyết định và bác bỏ các kế hoạch của chính chính quyền ông nhằm ban hành một quy trình thẩm định AI mới.
Thế nhưng, giờ đây, chính sách AI của chính quyền đang vấp phải đối thủ thách thức nghiêm trọng nhất: vị giáo hoàng người Mỹ đầu tiên. Trong một thông điệp được công bố vào ngày 25/5, Giáo hoàng Leo XIV đã kêu gọi thế giới cam kết bảo vệ phẩm giá con người giữa làn sóng phát triển vũ bão của AI — ngay cả khi điều đó đồng nghĩa với việc phải nhấn phanh.
“Kêu gọi sự thận trọng, đánh giá nghiêm ngặt và thậm chí, đôi khi, là một nhịp độ chậm hơn trong việc áp dụng AI không có nghĩa là phản đối sự tiến bộ; thay vào đó, đó là một hành động quan tâm có trách nhiệm đối với đại gia đình nhân loại,” giáo hoàng Leo viết. “Nhu cầu này càng trở nên cấp bách hơn khi có sự mất cân bằng thường xuyên giữa tốc độ tăng trưởng công nghệ và sự phát triển chậm chạp hơn của nhận thức, các chuẩn mực, biện pháp bảo vệ và các thể chế có năng lực quản lý các tác động của nó.”
Văn bản mang tên Magnifica Humanitas (Nhân loại Kỳ diệu), được ban hành dưới hình thức một thông điệp — một trong những hình thức giảng dạy cao nhất của Giáo hội Công giáo, do các giáo hoàng ban bố để truyền tải giáo lý có thẩm quyền của giáo hội về các vấn đề quan trọng liên quan đến tín lý và đạo đức.
Không có gì đáng ngạc nhiên khi giáo hoàng Leo dành thông điệp đầu tiên trong triều đại giáo hoàng của mình cho chủ đề AI. Chỉ hai ngày sau khi đắc cử vào tháng 5 năm ngoái, vị giáo hoàng sinh ra tại Chicago đã gặp gỡ các hồng y bầu ra mình và chia sẻ vài góc nhìn về lựa chọn danh hiệu của ông. Ông nhắc lại thông điệp mang tính cột mốc Rerum Novarum (Tân Sự) năm 1891 của vị tiền nhiệm, Giáo hoàng Leo XIII, vốn đã giải quyết nhiều câu hỏi cấp bách mà thế giới phải đối mặt trong thời kỳ Cách mạng Công nghiệp.
Giáo hoàng Leo XIII đã ghi nhận những gì đang diễn ra ở thế giới xung quanh mình: Tại London, trung tâm tài chính của thế giới lúc bấy giờ, công nghiệp đang bùng nổ nhưng khoảng cách giàu nghèo ngày càng nới rộng, dẫn đến các cuộc biểu tình phản đối điều kiện làm việc hà khắc. Tại Pháp, việc xây dựng Tháp Eiffel — nhằm phô diễn đỉnh cao tiến bộ của nhân loại — đang diễn ra rầm rộ trong khi các nhà máy của nước này lại tràn lan bệnh tật do điều kiện mất an toàn và kém vệ sinh. Và tại New York, các ngành công nghiệp và tuyến đường sắt mới bùng nổ của Thời kỳ hoàng kim đã thay đổi bộ mặt của thành phố và đất nước, mang lại khối tài sản khổng lồ vào tay một số ít người. Cùng lúc đó, tình trạng nghèo đói và điều kiện nhà ở tồi tệ đã thúc đẩy những lời kêu gọi cấp thiết về cải cách đô thị.
Với tất cả những điều đó trong tâm trí, giáo hoàng Leo XIII đã dấn thân vào cuộc tranh luận bằng một văn kiện lên án “khối tài sản khổng lồ của một số ít cá nhân, và sự nghèo khổ cùng cực của số đông quần chúng”. Trong bức thư năm 1891 đó, ông đã bác bỏ một mô hình kinh tế tập trung tư bản vào tay một số ít người được chọn và ủng hộ quyền của người lao động được hưởng mức lương công bằng, thành lập công đoàn và có điều kiện làm việc an toàn hơn. “Mọi người đều bình đẳng; ở đây không có sự khác biệt giữa giàu và nghèo, chủ và tớ, người trị vì và người bị trị, ‘vì có cùng một Chúa ngự trị trên tất cả'”, ông viết. “Không một ai có thể xúc phạm nhân phẩm con người mà không bị trừng phạt vì đó là phẩm giá mà chính Thiên Chúa cũng hằng tôn trọng.”
Đó là một kỷ nguyên mang tính cách mạng, và giáo hoàng Leo XIII đã không để lại chút nghi ngờ nào về việc giáo hội đang đứng về phía ai. Giờ đây, hơn một thế kỷ sau, một vị Leo khác đang quan sát thế giới đối mặt với cái mà ông mô tả là “cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư”, vốn đặt ra, như ông đã nói với các hồng y bầu ra mình, “những thách thức mới cho việc bảo vệ nhân phẩm, công lý và sức lao động”.
Cần làm rõ rằng, Magnifica Humanitas không phải là một thông điệp mang màu sắc bi quan tận thế. Nó công nhận rằng AI sở hữu tiềm năng đáng kinh ngạc mang lại những lợi ích về kinh tế, giáo dục và chăm sóc sức khỏe. Nhưng điều này sẽ không xảy ra, giáo hoàng Leo cảnh báo, trừ khi các cơ sở hạ tầng kỹ thuật số và các thuật toán được thiết kế để bảo vệ những thành phần dễ bị tổn thương nhất của xã hội và mang lại cơ hội tiếp cận công bằng. Văn kiện này nhìn nhận một cách tỉnh táo về việc AI có thể kích hoạt làn sóng mất việc hàng loạt làm xóa sổ tầng lớp trung lưu và giáng một đòn mạnh vào tương lai của giới trẻ, việc các trung tâm dữ liệu AI có thể dẫn đến tình trạng suy thoái môi trường đáng lo ngại, và việc các nhóm dân cư yếu thế có nguy cơ bị đe dọa nhiều nhất — tất cả đều nhân danh sự “tiến bộ”.
“Các đổi mới công nghệ, bao gồm cả trí tuệ nhân tạo, không mang tính trung lập, vì chúng có thể thúc đẩy sự tham gia và công lý hoặc chúng có thể làm trầm trọng thêm tình trạng bất bình đẳng, kiểm soát và loại trừ”, giáo hoàng Leo viết. “Vì lý do này, chúng phải được đánh giá bằng cách đặt ra một câu hỏi cốt lõi: Chúng có thực sự giúp các cá nhân và các dân tộc trở nên nhân văn hơn và huynh đệ hơn, đồng thời tôn trọng ngôi nhà chung của chúng ta và các thế hệ tương lai hay không?”
Trong thông điệp của mình, giáo hoàng Leo XIV đã kêu gọi các nhà lãnh đạo thế giới cũng như các công dân bình thường hãy đảm bảo rằng các công nghệ mới được sử dụng vì sự hưng thịnh của tất cả mọi người, thay vì cứ lao đầu về phía trước một cách mù quáng và đối mặt với nguy cơ bị phi nhân tính hóa. Một phần điều làm nên con người của chúng ta, vị giáo hoàng viết, là việc chấp nhận rằng con người có những giới hạn và điểm yếu. AI, và sự theo đuổi tính hoàn hảo, sự kiểm soát và tự động hóa của nó, có nguy cơ xóa nhòa điều đó.
“Nhân loại hưng thịnh không phải bất chấp những hạn chế, mà thường là nhờ chính những hạn chế đó”, vị giáo hoàng viết — nhắc nhở người đọc rằng một số tác phẩm nghệ thuật và âm nhạc vĩ đại nhất thế giới đã chứng minh cho thực tế này, cũng như những chiến thắng nhọc nhằn của phong trào Quyền Dân sự và việc chấm dứt chế độ phân biệt chủng tộc apartheid.
Trong gần một thập kỷ qua, Vatican đã tham gia vào một số câu hỏi đạo đức liên quan đến AI, và vào năm 2020, họ đã tập hợp các nhà lãnh đạo lớn từ các công ty như Microsoft, Cisco và IBM để ký vào một thỏa thuận cam kết phát triển AI dựa trên nguyên tắc phẩm giá của con người và được định hướng bởi tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và sự bao trùm. Vào năm 2023, Giáo hoàng Francis đã kêu gọi một hiệp ước quốc tế có tính ràng buộc để quản lý AI và cảnh báo về một “nền độc tài công nghệ” đe dọa nhân loại. Vào năm 2024, ông đã làm nên lịch sử khi là vị giáo hoàng đầu tiên phát biểu tại một hội nghị thượng đỉnh G7, nơi ông dành bài phát biểu của mình cho chủ đề AI và kêu gọi lệnh cấm đối với các vũ khí tự hành gây chết người.
Tại sự kiện ra mắt thông điệp gần đây ở Vatican, đồng hành cùng Giáo hoàng Leo có Christopher Olah, người đồng sáng lập Anthropic, người đã thẳng thắn thừa nhận rằng các công ty công nghệ, giống như công ty của chính ông, bị thúc đẩy bởi lợi nhuận, áp lực địa chính trị và sự kiêu hãnh. “Chúng tôi cần những nhà phê bình có hiểu biết để chỉ ra cho các phòng thí nghiệm biết khi nào chúng tôi đang thất bại,” ông nói. “Chúng tôi cần những tiếng nói đạo đức mà các lợi ích vật chất không thể bẻ cong.”
Trong thông điệp mới của mình, giáo hoàng Leo đã tiếp nối những gì các vị tiền nhiệm của mình — cả giáo hoàng Leo XIII và Francis — đã nói bằng cách định danh sự phát triển AI là một trong những vấn đề đạo đức cấp bách nhất trong thời đại chúng ta, và ông hối thúc sự thận trọng tột độ cùng sự suy ngẫm về cách thế giới đang tiến về phía trước.
Vị giáo hoàng nói rõ rằng cả ông lẫn Giáo hội Công giáo đều không đưa ra các đề xuất chính sách cụ thể, mà đúng hơn là đưa ra các nguyên tắc đạo đức để cân nhắc. Nhưng đồng thời, thông điệp của ông rõ ràng đang thúc đẩy các chính phủ và các thể chế quốc tế khác dẫn đường trong việc ban hành các quy định mới nhằm giảm thiểu các rủi ro AI mà ông đã cảnh báo. Đó là một cuộc đối thoại được bắt đầu tại Vatican tuần này, nhưng nó đã và đang định hình các cuộc thảo luận từ Ủy ban Châu Âu cho đến cuộc đua giành ghế thống đốc bang California đầy kịch tính. Thung lũng Silicon trên thực tế đã nhận được lời cảnh báo.
Chỉ vài ngày trước khi văn kiện được công bố, ông Trump đã chuẩn bị sẵn sàng để ký một sắc lệnh hành pháp yêu cầu chính phủ liên bang phải đánh giá các mô hình AI trước khi chúng được phát hành — chỉ để rồi thay đổi ý định vào phút chót và tuyên bố rằng điều đó “gây cản trở” sự phát triển. “Chúng ta đang dẫn trước Trung Quốc, chúng ta đang dẫn trước tất cả mọi người, và tôi không muốn làm bất cứ điều gì gây cản trở vị trí dẫn đầu đó,” ông Trump nói.
Cách tiếp cận của ông Trump đối với sự phát triển AI có khả năng sẽ một lần nữa đẩy chính quyền của ông vào thế xung đột trực tiếp với giáo hoàng Leo; vào tháng 4, những lời kêu gọi chấm dứt cuộc chiến ở Iran của giáo hoàng Leo đã dẫn đến một loạt các cuộc tấn công từ phía ông Trump. Tại một cuộc họp báo ở Nhà Trắng vào tháng 5, ông Vance — một người vừa cải đạo sang Công giáo La Mã gần đây — cho biết ông rất mong được đọc thông điệp của giáo hoàng. “Tôi chắc chắn rằng nó sẽ chứa đựng nhiều góc nhìn sâu sắc, một số trong đó có lẽ tôi sẽ đồng ý, một số khác thì không, nhưng tôi nghĩ rằng đó sẽ là một văn kiện rất, rất quan trọng,” ông Vance nói. “Tôi đoán là nó sẽ có tầm ảnh hưởng rất lớn.”
Xét đến việc Rerum Novarum đã góp phần khơi nguồn cảm hứng cho khuôn khổ của chính sách Thỏa ước Mới của Tổng thống Mỹ Franklin D. Roosevelt và thúc đẩy Phong trào Đoàn kết của Ba Lan, vốn đã chấm dứt sự cai trị của chế độ cộng sản tại quốc gia này, thì đó là một dự đoán hoàn toàn có cơ sở.
Christopher White là Phó Giám đốc Sáng kiến về Tư tưởng Xã hội Công giáo và Đời sống Công chúng tại Đại học Georgetown, đồng thời là tác giả của cuốn Giáo hoàng Leo XIV: Bên trong Mật nghị Hồng y và Bình minh của một Triều đại Giáo hoàng Mới.
No comments:
Post a Comment