ĐỐI THOẠI

Làng bãi bồi sông Hồng

Sơn Đặng
28-5-2026
Tiengdan

Dọc theo sông Hồng, từ những bãi bồi ven nước của Thượng Đình, Đông Ngạc, Nhật Tân, Tứ Liên, Nghi Tàm, Bát Tràng cho đến các làng cổ phía hạ lưu Hà Nội, tồn tại một lớp di sản đặc biệt: mối liên hệ hữu cơ giữa con người, dòng sông và ký ức cư trú kéo dài hàng nhiều trăm năm. Nếu đại lộ cảnh quan sông Hồng chỉ được nhìn như một dự án hạ tầng hay bất động sản khổng lồ, Hà Nội có thể sẽ bỏ lỡ giá trị quý giá nhất của chính vùng đất này: chiều sâu văn hóa sống của hệ thống làng ven sông.

Sông Hồng không chỉ là một con sông. Nó là cái nôi hình thành của Thăng Long – Hà Nội. Trước khi có những đại lộ, cầu vượt hay khu đô thị mới, dòng sông này đã định hình cấu trúc cư trú, nghề nghiệp và văn hóa của cả vùng đồng bằng Bắc Bộ. Các làng ven sông tồn tại như những “đơn vị văn minh mini”, nơi con người học cách sống cùng lũ, cùng phù sa, cùng chu kỳ lên xuống của nước. Chính điều kiện tự nhiên khắc nghiệt ấy đã tạo ra những giá trị vật thể và phi vật thể vô cùng đặc sắc.

Về mặt vật thể, hệ thống làng ven sông Hồng vẫn còn lưu giữ nhiều lớp kiến trúc truyền thống quý hiếm. Đó là đình làng, đền thờ thủy thần, chùa cổ, cổng làng, giếng nước, bến sông và mạng lưới ngõ xóm thích ứng với địa hình bãi bồi. Nhiều làng nghề như Bát Tràng hay các vùng trồng đào, quất Nhật Tân không chỉ là nơi sản xuất kinh tế mà còn là những “cảnh quan văn hóa” hoàn chỉnh, nơi nghề nghiệp, không gian sống và tập quán cộng đồng gắn chặt với nhau qua nhiều thế hệ. Giá trị của chúng không nằm ở từng công trình riêng lẻ, mà ở tổng thể cấu trúc không gian đã tiến hóa tự nhiên suốt hàng trăm năm.

Nhưng điều quý giá hơn cả có lẽ nằm ở phần di sản phi vật thể — thứ khó đo đếm bằng tiền và cũng dễ biến mất nhất khi đô thị hóa diễn ra quá nhanh. Các làng ven sông Hồng lưu giữ ký ức tập thể về một nền văn minh sông nước Bắc Bộ: lễ hội làng, tín ngưỡng thờ Mẫu, tục thờ thành hoàng gắn với nghề nghiệp và trị thủy, các chợ ven sông, tập quán canh tác trên đất bãi, nghệ thuật ẩm thực, tiếng nói địa phương và cả những kinh nghiệm dân gian trong ứng phó với lũ lụt. Đây không chỉ là “văn hóa dân gian” theo nghĩa biểu diễn, mà là một hệ sinh thái tri thức bản địa hình thành qua nhiều thế kỷ chung sống với con sông.

Trong đô thị học hiện đại, những cấu trúc như vậy được gọi là “living heritage” — di sản sống. Khác với các khu phố cổ đóng băng như bảo tàng, di sản sống vẫn tiếp tục vận hành, thay đổi và thích nghi cùng đời sống cộng đồng. Chính vì thế, giá trị của chúng rất mong manh. Một khi cư dân gốc bị di dời hàng loạt, cấu trúc cộng đồng bị phá vỡ hoặc không gian sống bị thay thế hoàn toàn bởi các dự án thương mại đồng nhất, phần “hồn” của di sản cũng biến mất, dù đình chùa hay cổng làng có còn được giữ lại.

Đi sâu hơn vào cấu trúc các làng ven sông Hồng mới thấy giá trị của khu vực này không nằm ở vài công trình riêng lẻ, mà ở cả một lớp trầm tích văn hóa cư trú hình thành liên tục suốt hàng trăm năm. Nhiều làng trong khu vực dự án hiện nay thực chất có lịch sử từ thời Lê – Mạc, thậm chí sớm hơn, với tuổi đời 500–600 năm hoặc lâu hơn. Đó không phải những “xóm ven sông” đơn giản, mà là những cộng đồng cổ từng tồn tại như các đơn vị kinh tế – tín ngưỡng – thủy lợi độc lập của vùng châu thổ sông Hồng.

Làng Bồ Đề bên tả ngạn sông Hồng là một ví dụ đặc biệt. Khu vực này từ lâu đã giữ vị trí cửa ngõ phía Đông kinh thành Thăng Long, gắn với các tuyến giao thương cổ đi Hải Dương, Kinh Bắc và vùng duyên hải Bắc Bộ. Các ghi chép địa phương và hệ thống di tích như chùa Bồ Đề, đền Ghềnh, chùa Lâm Du cho thấy đây không chỉ là không gian cư trú mà còn là một cụm văn hóa – tín ngưỡng ven sông quan trọng của Thăng Long xưa. Theo nhiều truyền tích dân gian, địa danh Bồ Đề đã xuất hiện từ thời Lý, gắn với các bãi bồi lớn bên ngoài kinh thành và ký ức về vùng đóng quân thời khởi nghĩa Lam Sơn.

Xa hơn về phía Nam là các làng cổ như Yên Mỹ, vùng đất bãi lâu đời của Thanh Trì xưa. Các tư liệu địa chí cho thấy Yên Mỹ vốn thuộc hệ thống Lan Châu cổ hình thành trên các bãi bồi sông Hồng từ rất sớm, với cấu trúc cư trú thích ứng đặc biệt với biến động dòng chảy. Người dân nơi đây qua nhiều thế kỷ sống bằng trồng dâu nuôi tằm, chăn nuôi và canh tác trên đất phù sa màu mỡ. Câu ca “Lúa làng Ngâu, trâu Yên Mỹ” không chỉ là một thành ngữ dân gian, mà phản ánh vai trò kinh tế nổi bật của vùng đất này trong không gian nông nghiệp ven đô Thăng Long. Đình Yên Mỹ xây từ thế kỷ XIX, cùng các lễ rước nước từ sông Hồng và tục thờ thành hoàng gắn với tín ngưỡng trị thủy, cho thấy mối liên hệ cực kỳ sâu sắc giữa cộng đồng cư dân với dòng sông.

Nhiều làng khác như Phúc Xá, Đại Liên, Tứ Liên hay các cụm cư trú bãi giữa hiện nay cũng lưu giữ những cấu trúc không gian rất hiếm còn sót lại ở Hà Nội: mạng ngõ hẹp thích ứng địa hình bãi, vườn cây ven đê, đình làng quay mặt ra sông, bến nước, chợ nhỏ và các lớp ký ức cộng đồng gắn với nghề nông – nghề sông – giao thương thủy. Điều đáng quý là phần lớn các làng này không tồn tại như “di tích chết”, mà vẫn là những cộng đồng sống thực sự, nơi tập quán, lễ hội, ký ức gia tộc và đời sống hàng ngày tiếp tục được duy trì qua nhiều thế hệ.

Trong bối cảnh nhiều siêu đô thị châu Á đã đánh mất gần như toàn bộ cấu trúc làng cổ ven sông của mình vì các cơn cuồng “hiện đại hóa cực đoan” thế kỷ XX, hệ thống làng ven sông Hồng của Hà Nội hiện nay thực chất là một dạng “di sản đô thị sống” rất hiếm. Mà lạ, thay vì trân quý các tư liệu lịch sử hình thành của cả nền văn minh châu thổ Bắc Bộ, lại có 1 đội cứ gào lên cào bằng mọi cư dân bãi bồi là lũ nhảy dù-đất không sổ…

Vì vậy, câu hỏi lớn nhất đối với dự án trục cảnh quan sông Hồng không phải chỉ là xây bao nhiêu cây cầu, bao nhiêu km đại lộ hay bao nhiêu khu đô thị mới. Câu hỏi quan trọng hơn là: Hà Nội có thực sự muốn quay mặt ra sông không?

Nếu Hà Nội thực sự muốn quay mặt ra sông, thì việc đầu tiên cần làm là công tác khảo cứu-điền dã-ghi chép-thống kê và lên kế hoạch bảo tồn dải văn hóa bãi bồi này. Mất hàng chục năm để làm cho chuẩn chỉnh, thì may ra mới giữ gìn và tôn tạo được một không gian văn hóa – sinh thái độc nhất vô nhị của Đông Nam Á.

Cho các nhu cầu về phát triển mới, Hà Nội nên tập trung đẩy mạnh nguồn lực đầu tư công vào việc phát triển đô thị vệ tinh bên Đông Anh, kết nối dễ dàng với Nội Bài và bên này sông, với khu CBD-phố tài chính với các cao ốc sáng chói và cao vút, mà vẫn có tầm nhìn ra sông Hồng và về phía Hà Nội Cổ. Vậy là ta có thể có được cả hai mục tiêu cùng một lúc: giữ được làng bãi bồi sông Hồng và phát triển đô thị mới nhìn về sông, mà không dại dột đi tranh chấp đất ở với hơn 247.000 người dân bãi.

Một đại đô thị mới như La Defense có thể được xây rất nhanh bằng bê tông và vốn đầu tư. 30 năm thôi. Nhưng một khi những làng ven sông 500-600 tuổi đời bị xóa bỏ hoàn toàn, chúng gần như không thể tái tạo lại. Không kiến trúc sư nào có thể “thiết kế” được ký ức cộng đồng đã mất. Không nhà đầu tư nào có thể xây lại một nền văn hóa sống bằng vật liệu mới.

Không ai đem vàng ròng đi đổi mấy cái nhà nát!