ĐỐI THOẠI

VNTB – Việt Nam sau 1975: Bi kịch hòa bình thảm khốc hơn chiến tranh
Quang Nguyên
29.04.2026 7:56
VNThoibao

 (VNTB) – Những năm cuối thập niêm 1970 là thời kỳ khó khăn, bi thương nhất của lịch sử Việt Nam cận đại

 Sau năm 1975, khi chiến tranh kết thúc, đất nước thống nhất, người dân kỳ vọng hòa bình, ổn định và phát triển. Tuy nhiên, thực tế diễn biến giai đoạn này vô cùng phức tạp, đặc biệt là cuối thập niên 1970, có thể coi là một trong những thời kỳ khó khăn, bi thương nhất của lịch sử Việt Nam cận đại. Các chính sách cực đoan về kinh tế, xã hội cùng với những bất ổn nội bộ đã dẫn đến nhiều hệ lụy lâu dài. Giới hạn bài này đề cập đến những tổn thất về nhân sự, tài sản trí tuệ của cả 2 miền.

 

1. Người thua cuộc: từ cải tạo đến lưu vong

Đối với những người thuộc chính quyền Việt Nam Cộng Hòa, sự chuyển đổi chế độ diễn ra không chỉ bằng bị thay đổi căn cước, mà bằng một quá trình phải xóa bỏ nghiệt ngã con người của họ. Bên chiến thắng bắt buộc toàn dân miền Nam phải cải tạo thành con người mới Xã hội chủ nghĩa.  

Hàng trăm nghìn quân nhân, viên chức, thành phần ưu tú của xã hội, bị đưa vào các trại “học tập cải tạo”, một chính sách tồi tệ rập khuôn của Trung Cộng sau khi chiến thắng Quốc Dân Đảng, mang tính trả thù, gây hệ quả xấu về kinh tế, xã hội rõ rệt bởi nguồn nhân lực có trình độ khởi động một xã hội mới bị tách khỏi đời sống sản xuất trong thời gian dài. Song song đó, các chiến dịch “cải tạo công thương nghiệp tư nhân” đánh vào tầng lớp “tư sản mại bản” đã làm tan rã một bộ phận năng động nhất của nền kinh tế miền Nam. Nó đánh vào giới trí thức, chuyên gia, doanh nhân có kinh nghiệm thị trường, yếu tố rất lớn ảnh hưởng đến nền kinh tế quốc gia, làm suy yếu khả năng vận hành  xã hội dân sự và kinh tế đô thị miền Nam mà đến nay chưa hồi phục được. Bên cạnh đó là “xóa bỏ văn hóa nô dịch” biến vàng thành đỏ, tiêu diệt giới văn nghệ sĩ, tiêu diệt văn hóa tốt đẹp của Nam VN. Chế độ cộng sản chủ trương  tiêu diệt tinh thần của xã hội, của người miền Nam, tiêu diệt hạ tầng vô hình quyết định khả năng thăng tiến của cả cộng đồng.

Kết quả tất yếu là một làn sóng di cư quy mô lớn. Hàng trăm ngàn người vượt biển, vượt biên, không chỉ để tìm kiếm tự do, mà còn mang theo tri thức, kỹ năng và kinh nghiệm quản lý. Không ít người đã bỏ mạng trên đường đi. Những người sống sót, mỉa mai thay lại trở thành nguồn lực phát triển cho các quốc gia tiếp nhận.

Chính sách đưa dân đi “kinh tế mới” phá vỡ mạng lưới xã hội và chuyên môn. Người từ môi trường đô thị bị đặt vào những điều kiện lao động rừng rú hoàn toàn xa lạ khiến năng lực của họ không được sử dụng, bị mai một. Cưỡng bức di dân lên các vùng kinh tế mới cũng khiến nhiều gia đình ly tán, nhà tan cửa nát, gặp nhiều khổ cực. Chiến dịch đánh tư sản mại bản khiến hàng ngàn người thuộc giới này hoặc bị cải tạo, tù đày, thậm chí bị giết, tự tử hoặc bỏ trốn vượt biên. Nhiều vị chức sắc tôn giáo bị bỏ tù, thủ tiêu và bị bắt hoàn tục.

2. Mặt Trận Dân Tộc Giải Phóng: từ trung tâm đến bị loại bỏ.

Tổn thất không dừng lại ở phía “bên thua cuộc”. Ngay cả lực lượng từng tham gia cách mạng tại miền Nam cũng phải đối mặt với một quá trình “tái định vị” quyền lực.

Các tổ chức như Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam và Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam dần mất đi vai trò quốc tế và bán độc lập sau thống nhất, dù trước nó vẫn lệ thuộc đảng CSVN, khi quyền lực được tập trung về Hà Nội. Hầu hết cán bộ miền Nam, đặc biệt cấp cao, từ vị trí khá chủ động trong chiến tranh, trở thành những con rối trong bộ máy mới.

Chính quyền Hà Nội phân loại lại lý lịch và những nghi ngờ chính trị đối với cán bộ miền Nam. Sự khác biệt giữa “cán bộ tập kết” và “cán bộ tại chỗ” không chỉ về xuất thân, mà còn về mức độ tin cậy trong hệ thống. Điều này loại bỏ hay hạn chế cơ hội thăng tiến và làm suy giảm động lực của nhiều cán bộ. Cũng có nhiều người tự ý …xin nghỉ hưu.

Sự biến mất về vai trò độc lập của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam không chỉ là một thay đổi về tổ chức, mà là một bước ngoặt về cấu trúc xã hội. Khi một lực lượng từng vừa mang kinh nghiệm đấu tranh chính trị, vừa có mạng lưới gắn bó sâu với xã hội miền Nam bị hòa tan vào một hệ thống tập trung hơn, điều mất đi không chỉ là con người, mà là một cầu nối có tính linh hoạt cao, nối với thực tế xã hội miền Nam, bị phá bỏ.

Đó cũng là cầu nối giữa hai miền, không chỉ về địa lý, mà về tâm lý, về cách vận hành xã hội, và về tư duy kinh tế. Một bên mang kinh nghiệm của nền kinh tế kế hoạch hóa, một bên từng thừa hưởng kinh nghiệm vận hành  môi trường thị trường; giữa hai bên ấy, đáng lẽ cần một lớp trung gian đủ hiểu cả hai để chuyển hóa, điều hòa và kết nối. Nhưng chính lớp người trung gian đó lại lại bị nghi ngờ, gạt bỏ. Hà Nội lúc đó chủ trương tăng cường hệ kinh tế chỉ huy vô địch của họ.

Khoảng trống để lại không ồn ào, nhưng sâu. Nó khiến quá trình hòa hợp không diễn ra như một sự tiếp nối, mà giống một sự thay thế. Và khi một sự thay thế diễn ra quá nhanh, không qua trung gian, cái mất đi không chỉ là sự cân bằng, mà còn là khả năng tận dụng những gì tốt nhất của cả hai phía. 

 

3. Nội bộ hệ thống trong đảng: Tranh địa vị, mất lý tưởng. Khủng hoảng quản trị.

Bản thân bộ máy cầm quyền cũng không tránh khỏi những biến động từ bên trong khi chuyển từ chiến tranh sang hòa bình.

Sự gặp nhau giữa hai mô hình kinh tế—kế hoạch hóa tập trung ở miền Bắc và kinh tế thị trường (dù chưa hoàn chỉnh) ở miền Nam—tạo ra một cú sốc hệ thống. Trong bối cảnh đó, cơ chế bao cấp với quyền phân phối tập trung đã biến quyền lực hành chính thành nguồn lợi vật chất. Từ đây, hiện tượng “xin–cho”, tham nhũng và quan liêu không chỉ là sai lệch cá nhân, mà trở thành hệ quả có tính cấu trúc.

Đồng thời, sự khác biệt về xuất thân, kinh nghiệm và môi trường hoạt động dẫn đến những căng thẳng âm ỉ trong nội bộ. Không phải là các cuộc thanh trừng quy mô lớn, nhưng là những hình thức loại trừ mềm: điều chuyển, giáng chức, cô lập chính trị. Những va chạm này, dù không bùng nổ, vẫn đủ để làm suy giảm hiệu quả vận hành của bộ máy.

Trên nền đó là một yếu tố khó đo lường hơn: sự suy giảm lý tưởng. Khi kỳ vọng thời chiến không gặp được hiện thực thời bình, một bộ phận cán bộ chuyển từ động lực cống hiến sang tìm kiếm lợi ích cá nhân—một chuyển đổi âm thầm nhưng có sức bào mòn lâu dài.

Những gì bị mất đi sau chiến tranh không chỉ là sinh mạng, mà là cả một tầng tích lũy vô giá: kinh nghiệm, tinh thần độc lập, và động lực vươn lên. Khi những con người có năng lực bị loại bỏ, bị đẩy ra ngoài, hoặc tự rời bỏ, thì phần còn lại không chỉ là khoảng trống nhân sự, mà là một khoảng trống trong tương lai. Người Việt vẫn phải tiếp tục trả giá, không bằng bom đạn, mà bằng chính tương lai của mình bởi một đảng không có khả năng dung nạp, hòa giải và sử dụng hiệu quả, không tôn trọng con người, cả từ trong quá khứ đến hiện tại.