Chiến tranh Iran đe dọa an ninh lương thực Thái Lan, Việt Nam
Shawn Yuan
BBC World Service, Đơn vị Trung Quốc Toàn cầu và
Jiraporn Sricham
BBC News Tiếng Thái
2 tháng 5 2026
BBC

Suchart Piamsomboon, một nông dân trồng lúa 60 tuổi ở tỉnh Chachoengsao, Thái Lan

Khi mùa gieo trồng bắt đầu trên khắp các cánh đồng lúa ở Đông Nam Á, ông Suchart Piamsomboon, một nông dân 60 tuổi ở tỉnh Chachoengsao của Thái Lan, đã đến một cửa hàng trong vùng để mua phân bón.

Nhưng phân bón vẫn chưa về kịp.

Và ông được thông báo rằng mặt hàng ông cần có thể sẽ không có. Ngay cả khi được vận chuyển đến nơi, giá cũng lên tới hơn 1.100 baht (890.000 đồng) một bao - tăng mạnh so với mức giá 800-900 baht (650.000-730.000 đồng) mới một tháng trước đây.

Khi ông Piamsomboon về đến nhà, ông nghe phong phanh giá thậm chí có thể lên tới 1.200 baht (970.000 đồng).

"Tôi đã quyết định thôi không làm nữa," ông nói khi được hỏi liệu ông có gieo trồng vụ này hay không. "Làm nông chỉ dẫn đến thua lỗ. Tôi thà làm công nhật kiếm 100 đến 200 baht (90-180 ngàn đồng) một ngày để sống qua ngày. Chi phí không giảm, nhưng thu nhập thì cứ giảm dần."

Ông Piamsomboon không phải là người duy nhất.

Từ vành đai lúa của Thái Lan đến đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam, nông dân khắp châu Á đang cùng làm một phép tính - và cùng đi đến một kết luận bi quan. Mùa gieo trồng đã đến. Mà phân bón thì chưa có.

Và những quyết định được đưa ra trong vài tuần tới sẽ quyết định sản lượng lúa của thế giới vào cuối năm nay.

Đọc nhiều nhất

Mỹ liệt Việt Nam vào danh sách đáng lo ngại hàng đầu về sở hữu trí tuệ

Cặp đôi quan hệ trong khách sạn Trung Quốc bị phát sóng cho hàng ngàn người xem

Đá Hải Sâm: Trung Quốc xây dựng đảo nhân tạo lớn nhất Biển Đông để ngăn cách Việt Nam với Hoàng Sa?

Luật sư phải tố giác thân chủ: rủi ro đạo đức, pháp lý và trở thành 'tay trong' của công an

Eo biển Hormuz đóng, Bắc Kinh cũng vậy

Nguyên nhân trực tiếp của cuộc khủng hoảng này là một cuộc chiến mà hầu hết những người nông dân này trước đây không mấy quan tâm.

Khi Mỹ và Israel tấn công Iran vào ngày 28/2, Eo biển Hormuz, tuyến đường thủy hẹp nhưng là nơi khoảng một phần ba lượng phân bón vận chuyển bằng đường biển của thế giới đi qua, đã bị đóng cửa hoàn toàn.

Nhiều quốc gia nhập khẩu một lượng lớn phân bón từ khu vực Vịnh Ba Tư.

Chỉ trong vòng vài tuần sau khi chiến tranh bắt đầu, giá urê, loại phân bón nitơ phổ biến nhất thế giới, đã tăng hơn 40%.

Khi xuất khẩu qua eo biển này bị đình trệ, sự chú ý của thế giới chuyển sang Trung Quốc, nhà sản xuất phân bón lớn nhất hành tinh.

Năm ngoái, Trung Quốc sản xuất 25% sản lượng phân bón toàn cầu và xuất khẩu mặt hàng này trị giá hơn 13 tỷ USD.

Nhưng Trung Quốc đã đóng cửa biên giới - vào tháng 3, nước này đã cấm xuất khẩu một số phân bón - là những loại thiết yếu đối với ngành nông nghiệp. Động thái này này diễn ra sau khi các hạn chế đã được áp dụng từng bước bắt đầu từ năm 2021.

Theo phân tích dữ liệu hải quan Trung Quốc của Reuters, từ 50% đến 80% lượng phân bón xuất khẩu hiện đang bị hạn chế.

Tại tỉnh Sơn Đông của Trung Quốc, một nhà xuất khẩu phân bón giấu tên kể rằng ông đã nhận được thông báo ngừng xuất khẩu từ chính phủ.

Trong vài năm qua, công ty của ông đã xuất phân bón sang các nước chủ yếu ở khu vực châu Á Thái Bình Dương như Thái Lan, Indonesia và New Zealand.

Ông cho hay công ty đã ký hợp đồng và xác nhận ngày giao hàng với "ít nhất năm hoặc sáu quốc gia" trước khi lệnh cấm được ban hành.

"Chúng tôi đã nhận được đơn đặt hàng rồi. Khách hàng đang chờ. Nhưng giờ chúng tôi nhận thông báo là không được giao hàng", ông cho biết.

"Tất nhiên, chúng tôi lo lắng về việc kinh doanh, nhưng chúng tôi hiểu lý do tại sao chính phủ lại làm điều này. Chính phủ đang cố gắng đảm bảo đủ nguồn cung trong nước, thế nên chúng tôi sẽ tuân thủ các quy định", ông giải thích.

Loại phân bón duy nhất mà Trung Quốc vẫn xuất khẩu với số lượng đáng kể là amoni sulfat, một phân bón vô cơ chất lượng thấp, không thể thay thế cho các loại phân bón thiết yếu để trồng các loại cây lương thực quan trọng như lúa.

"Tác động từ lệnh cấm xuất khẩu của Trung Quốc và việc đóng cửa Eo biển Hormuz chắc chắn sẽ gây chấn động thị trường phân bón toàn cầu và an ninh lương thực," Joseph Glauber, nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Chính sách Lương thực Quốc tế có trụ sở tại Washington, bình luận.

Getty Images

Việc trồng lúa gạo ở Việt Nam phụ thuộc khá nhiều vào phân bón Trung Quốc

Tại sao Trung Quốc lại nói không?

Lãnh đạo Trung Quốc đã coi việc tự chủ lương thực là một trụ cột chính trị trong nước: luật an ninh lương thực quốc gia được thông qua năm 2023 yêu cầu chính quyền địa phương phải đưa các mục tiêu sản xuất lương thực trực tiếp vào kế hoạch kinh tế.

Việc cho phép phân bón xuất khẩu ra nước ngoài khi giá toàn cầu tăng vọt sẽ kéo giá trong nước của Trung Quốc lên, gây khó khăn cho chính những người nông dân mà chính sách này được thiết kế để bảo vệ.

"Tại Trung Quốc, an ninh lương thực là một vấn đề chính trị then chốt, và việc đảm bảo đủ lương thực cho người dân trong nước là điều mà chính phủ không sẵn sàng thỏa hiệp", Giáo sư Paul Teng, một chuyên gia cao cấp về an ninh lương thực tại Singapore, nhận định.

Với Eo biển Hormuz bị đóng cửa, việc Trung Quốc tiếp cận khí đốt tự nhiên hóa lỏng - nguyên liệu chính để sản xuất phân bón nitơ - cũng đang bị đe dọa.

Những nước đang phụ thuộc vào Trung Quốc

Đối với Đông Nam Á, một khu vực phụ thuộc vào nguồn cung phân bón của Trung Quốc, quyết định ngừng xuất khẩu của Bắc Kinh đã gây ra tác động rất lớn.

Việt Nam là một trong những nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới, cung cấp lương thực cho phần lớn Philippines và một số khu vực ở châu Phi.

Trong quý đầu tiên năm 2026, Trung Quốc chiếm hơn một nửa tổng lượng phân bón nhập khẩu của Việt Nam: hơn 480.000 tấn.

Nói một cách đơn giản, quốc gia cung cấp lương thực cho khu vực này lại không thể tự cung cấp lương thực cho chính mình nếu thiếu nguồn cung từ Trung Quốc

Philippines thậm chí còn ở trong tình thế bấp bênh hơn. Nước này phụ thuộc vào Trung Quốc tới 75% lượng phân bón và hầu như không có sản lượng trong nước để dự phòng.

Tình hình càng tồi tệ hơn khi Philippines phụ thuộc vào Việt Nam gần 80% lượng gạo nhập khẩu.

Chuỗi cung ứng là một chuỗi phụ thuộc trực tiếp: người tiêu dùng Philippines phụ thuộc vào gạo Việt Nam, và nông dân Việt Nam lại phụ thuộc vào phân bón của Trung Quốc. Chỉ cần bất kỳ mắt xích nào bị đứt, toàn bộ chuỗi có thể sụp đổ.

Thái Lan, một cường quốc nông nghiệp với xuất khẩu gạo giúp nuôi sống phần lớn châu Á, đã nhập khẩu khoảng 1/5 lượng phân bón từ Trung Quốc vào năm 2024 và đồng thời nhập khẩu 32% tổng lượng phân bón từ Vùng Vịnh. Cả hai hành lang thương mại này hiện chịu ảnh hưởng cùng lúc.

Vụ mùa có thể sẽ không đến

Hậu quả của tất cả những điều này sẽ không thể hiện rõ trong giá lương thực tuần này hay thậm chí là tháng tới.

Hệ quả chỉ được cảm nhận vào cuối năm, khi các vụ thu hoạch lẽ ra phải được gieo trồng vào mùa xuân này lại có năng suất thấp hơn dự kiến, hoặc thậm chí là thất bát, theo các nhà phân tích.

"Các quốc gia có thể có đủ phân bón dự trữ cho mùa gieo trồng trước mắt, nhưng nếu cuộc khủng hoảng kéo dài hơn nữa, chúng ta sẽ thấy tác động đến các loại cây trồng như lúa trong những tháng tới," Giáo sư Teng đánh giá.

Chương trình Lương thực Thế giới của Liên Hợp Quốc ước tính rằng hậu quả tổng hợp từ cuộc xung đột ở Trung Đông có thể đẩy thêm 45 triệu người lâm vào tình trạng thiếu đói trầm trọng vào năm 2026.

Tại châu Á Thái Bình Dương, tình trạng mất an ninh lương thực dự kiến sẽ tăng 24% - mức tăng gần như lớn nhất so với bất kỳ khu vực nào trên thế giới.

"Đôi khi tôi ước những người nông dân trồng lúa trên khắp đất nước sẽ ngừng trồng hoàn toàn, để chính phủ không có cơm mà ăn và hiểu được cảm giác của chúng tôi," Pratheuang Piamsomboon, một nông dân trồng lúa 48 tuổi ở quận Nong Chok, Bangkok, nói.

"Nỗi khổ ấy không tài nào nói được."

Chủ đề liên quan

Tin liên quan